ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ – 10. Ιταλοκρητική εικονογραφία

Μιχαήλ Δαμασκηνός: Η Σταύρωση του Αγ. Ανδρέα

Ποια πολιτισμική επίδραση είχε η πρώτη άλωση της Κωνσταντινούπολης (1204) και η ίδρυση λατινικών κρατιδίων στον ελληνικό χώρο; Ποια ήταν η σχέση Κρήτης και Βενετίας ως τα μέσα του 17ου αιώνα; Ποιος δημιούργησε την Αναγέννηση; Κυρίαρχη άποψη είναι ότι η Αναγέννηση είναι δυτικό κατασκεύασμα και η Ανατολή την παρακολουθεί, αφομοιώνοντας ορισμένα στοιχεία της. Η άποψη αυτή προβάλλει την δογματική διάσταση του χριστιανισμού και την πολιτική αντιπαλότητα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Θεωρεί επίσης τον «ελληνισμό» ως στοιχείο ξένο προς τον χριστιανισμό. Πρόκειται για άποψη που δεν είναι ολότελα λαθεμένη. Αναπτύσσεται όμως πάνω σε στερεότυπα που παραβλέπουν αρκετά ιστορικά στοιχεία, ιδιαίτερα του 13ου και 15ου αιώνα, ή αποσυνδέουν την Μεταρρύθμιση από την Αναγέννηση, ή είναι αναχρονιστικά διατυπωμένη με βάση την λογική των εθνικών κρατών του 19ου και 20ου αιώνα. Αποκορύφωμα της άποψης αυτής είναι η πλήρης δυτικοποίηση της ιστορίας της χριστιανικής Ανατολής και η αποδοχή των όρων «Βυζάντιο», «Γραικοί», «Μεσαίωνας», ως όρων αυτοπροσδιορισμού ή ακριβολογίας. Συνέχεια

Advertisements
Posted in Uncategorized | Σχολιάστε

ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ – 9. Ο Φράγκος Κατελάνος και η Θρησκευτική Ζωγραφική κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας

Ποιος ήταν ο ρόλος του αγιογράφου Μανουήλ Πανσέληνου; Πώς εξηγείται η ιδιαίτερη τέχνη που άσκησαν ο Θεοφάνης ο Κρητικός και ο Φράγκος Κατελάνος; Πώς δημιουργήθηκε η αγιογραφική σχολή των Θηβών και η Κρητική σχολή; Ποιοι ήταν οι λόγοι που οι Έλληνες εμφάνισαν μια νέα ορθόδοξη τέχνη μεταξύ 13ου – 16ου αιώνα;

Το ντοκιμαντέρ που ακολουθεί είναι του Δήμου Θέου και του Σταμάτη Τσαρουχά. Προβλήθηκε το 1991 στην ΕΡΤ. Είναι από μια σειρά 11 επεισοδίων με τίτλο «Ελληνισμός και Δύση». Περισσότερα για τον Φράγκο Κατελάνο θα βρείτε εδώ. Για τις τοιχογραφίες της μονής Αγ. Νικολάου των Φιλανθρωπηνών δείτε εδώ. Συνέχεια

Posted in Uncategorized | Σχολιάστε

ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ – 8. Βυζαντινές μικρογραφίες Β΄

Ο Μ. Αλέξανδρος ως αυτοκράτορας των Ρωμαίων. Από τον κώδικα του μυθιστορήματος του Αλεξάνδρου του 14ου αιώνα (Αρχείο του Ελληνικού Ινστιτούτου Βενετίας)

Ο χριστιανισμός της Ανατολής απεικόνισε από την αρχή τον Χριστό, την Παναγία, τους Αγίους. Η βυζαντινή εικόνα ήταν ένα ελληνιστικό στοιχείο της χριστιανικής τέχνης. Ήταν ο απόγονος του ελληνικού αγάλματος. Βασική οπτική διαφορά ήταν ο περιορισμός της τρίτης διάστασης. Η αφορμή της εικονομαχίας που ταλάνισε το κράτος για περισσότερο από έναν αιώνα, έδωσε την ευκαιρία στους εικονολάτρες να διευκρινίσουν την διαφορά μεταξύ ειδώλου και εικόνας: η τιμή της εικόνας προς το πρωτότυπο διαβαίνει (Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος). Δηλαδή, η εικόνα δεν ταυτίζεται με το εικονιζόμενο πρόσωπο. Ταυτόχρονα, η εικονολατρεία στην περίοδο της εικονομαχίας έγινε αφορμή για την διεύρυνση της μικρογραφίας.

Στη συνέχεια της παρουσίασης της χριστιανικής μικρογραφίας παρουσιάζονται: Η Μονή Στουδίου (μοναστήρι της Κωνσταντινούπολης αφιερωμένο στον Άγιο Ιωάννη Βαπτιστή), η Σχολή του Φαγιούμ της Αιγύπτου, ο κώδικας Σκυλίτζη, η ζωή του Μ. Αλεξάνδρου και τα σκριπτόρια της Κάτω Ιταλίας, Βιθυνίας, Μονής Σινά, Καλαμπάκας. Η μικρογραφική τέχνη επηρέασε την ζωγραφική της Ιταλικής Αναγέννησης και του Μπαρόκ, αλλά και την Αρμενική, την Ρωσική, την Σελτζουκική και την Οθωμανική ζωγραφική και μικρογραφία. Συνέχεια

Posted in Uncategorized | Σχολιάστε

ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ – 7. Βυζαντινές μικρογραφίες Α΄

Από την Ομηρική Ιλιάδα, χειρόγραφο του 5ου αιώνα (Αμβροσιανή βιβλιοθήκη Μιλάνου)

Η τέχνη της χριστιανικής μικρογραφίας, πέρα από την αισθητική της αξία, μάς δίνει πολύτιμες πληροφορίες για την καθημερινή ζωή στην ρωμαϊκή κοινωνία, για την πνευματική ζωή και τις κοινωνικές έριδες που υπήρχαν. Ασκήθηκε σε όλη την διάρκεια του Ρωμαϊκού κράτους, γνώρισε όμως ιδιαίτερη ανάπτυξη στην περίοδο της εικονομαχίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μικρογραφία από τον 10ο αιώνα, οπότε η χριστιανική τέχνη εισάγει ελληνιστικά στοιχεία, κάτι που ιδεολογικά είχε την βάση του στον προηγούμενο αιώνα και φαίνεται στις θέσεις του πλατωνιστή Πατριάρχη Φωτίου. Η τέχνη της Κωνσταντινούπολης επηρέασε την καρολίγγεια, την μοζαραβική (ισπανική) και την αραβική μικρογραφία, όχι όμως και την γοτθική που θα κινηθεί σε διαφορετικό επίπεδο. Συνέχεια

Posted in Uncategorized | Σχολιάστε

ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ – 6. Η Τερέζα του βυθού

Βρισκόμαστε στα νερά του Χάνδακα, στα ίχνη ενός λησμονημένου ναυαγίου. Το γαλλικό πολεμικό σκάφος La Thérèse, βυθίστηκε από εσωτερική έκρηξη το 1668, κατά την πολιορκία του Ηρακλείου από τους Τούρκους. Ήταν μέρος της βοήθειας του Λουδοβίκου ΙΔ΄, του βασιλιά της Γαλλίας, που δεν στάθηκε ικανή να αποτρέψει την κατάληψη της Κρήτης από τους Τούρκους. Στο πλαίσιο αυτής της μάχης ο βασιλιάς-Ήλιος της Γαλλίας είχε στείλει την Τερέζα στο Ηράκλειο. Το 1649 οι Οθωμανοί καταλαμβάνουν τα Χανιά. Το 1669 η Βενετία χάνει το τελευταίο κομμάτι της Κρήτης στην οποία κυριαρχούσε από το 1204. Ταυτόχρονα, οι χριστιανοί χάνουν το νησί από τους μουσουλμάνους. Ο ρόλος που έπαιζε η Κρήτη για την αναγέννηση των Ελλήνων θα μεταφερθεί στα Επτάνησα. Συνέχεια

Posted in Uncategorized | Σχολιάστε

ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ – 5. Ο Γεώργιος Γεμιστός (Πλήθων) και η Ιταλική Αναγέννηση

Οι Έλληνες δέχθηκαν την ευρωπαϊκή αναγέννηση και τον διαφωτισμό… ή μήπως συνέβη το αντίθετο; Το θέμα είναι ακανθώδες, λόγω της χριστιανικής παραμέτρου και της καλλιεργημένης -εκ των υστέρων- άποψης ότι ο χριστιανισμός βρέθηκε εξ ορισμού σε σύγκρουση με τον ελληνισμό. Όμως η άποψη αυτή στηρίχτηκε και στη σιωπή των ορθοδόξων περί του «Ελληνικού Σχεδίου» που ξεκινά από την δυτική πτώση της Πόλης (1204).

Ο Γεώργιος Γεμιστός είχε αριστοκρατική καταγωγή. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη περί το 1355, μια περίοδο εξαιρετικά ταραγμένη. Δεν είχε περάσει ούτε ένας αιώνας από την ορθόδοξη ανακατάληψη της Βασιλεύουσας (1261), η οποία είχε οδηγήσει στις πρώτες συζητήσεις για την επανένωση Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας (Λυών, 1274). Το κλίμα από πλευράς Δύσης ήταν πολύ άσχημο για τους Ανατολικούς ορθόδοξους· και όχι μόνον από τους κληρικούς. Ο Πετράρχης για παράδειγμα έλεγε ότι οι σχισματικοί Γραικοί (δηλ. οι ορθόδοξοι Έλληνες) είναι χειρότεροι εχθροί από τους Τούρκους. Η προπαγάνδα έφτανε στο σημείο να διαδίδει ότι οι Γραικοί έβγαλαν από το Σύμβολο της Πίστης την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος από τον Υιό. Η αποδυνάμωση της Κωνσταντινούπολης έφερνε ταραχή και στο ορθόδοξο στρατόπεδο. Πρόσφατη ήταν η ελληνο-σερβική σύγκρουση με τους Σέρβους να διεκδικούν τον αυτοκρατορικό και τον πατριαρχικό τίτλο των Ρωμαίων. Συνέχεια

Posted in Uncategorized | Σχολιάστε

ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ – 4. Σικελικός Εσπερινός (1282)

Θυρεός των Καπετιδών του Ανζού

Οι σχέσεις του Καρόλου A΄ του Ανζού (Ανδεγαυού) της Σικελίας  με τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο στα τέλη του 13ου αιώνα έρχονται να επιβεβαιώσουν την παλαιά αντιπαλότητα της Φραγκικής Δύσης έναντι της Ρωμαϊκής Ανατολής. Μετά την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης (1261) και την εγκαθίδρυση της δυναστείας των Παλαιολόγων ο Κάρολος του Ανζού από τον οίκο των Καπετιδών (Capétiens d’Anjou) σχεδίασε την επανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης, ώστε να επανενταχθεί οριστικά στην λατινική αυτοκρατορία των Φράγκων. Με τη σειρά του ο Μιχαήλ Η΄ σχεδίασε ή μετείχε στην ανατροπή του Καρόλου. Αντίπαλη προς την δυναστεία των Ανδεγαυών στην Σικελία ήταν αυτή της Αραγωνίας, επειδή ο Πέτρος της Αραγωνίας είχε παντρευτεί την Κωνσταντία Χοενστάουφεν (Costanza di Hohenstaufen). Η Κωνσταντία ήταν κόρη του ηγεμόνα της Σικελίας που είχε δολοφονήσει ο Κάρολος Α΄. Μητέρα της ήταν η Βεατρίκη από τον Γερμανικό οίκο της Σαβοΐας. Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος καλλιέργησε φιλικές σχέσεις με τον Πέτρο της Αραγωνίας, όταν ο Κάρολος μετέφερε την πρωτεύουσα στην Νάπολη και απέκτησε τον τίτλο του βασιλιά της Ιερουσαλήμ. Μέσα από τις αντιπαλότητες των δουκάτων και των επίδοξων αυτοκρατόρων του 13ου αιώνα διαγράφεται η ευρύτερη πάλη για την ταυτότητα μιας οικουμενικής Ρώμης. Συνέχεια

Posted in Uncategorized | Σχολιάστε