ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (13ο μέρος)

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 12ο ΜΕΡΟΣ

Δέκα από τις προσωπογραφίες του Ι. Α. Καποδίστρια. Ούτε οι περιγράφοντες τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του πολιτικού κατάφεραν να συμφωνήσουν μεταξύ τους στα βασικά του γνωρίσματα

Μετά απ’ αυτά, η ανάγνωση της «Επιστολής» του Καποδίστρια προς τους Φίλους με τους οποίους συναντήθηκε στην Κέρκυρα ανήμερα το Πάσχα 1819 και προς όλους τους Έλληνες την 25η Μαρτίου 1821 [τότε δημοσιοποιήθηκε ευρύτερα – για την επιστολή βλ. 3ο μέρος] είναι περισσότερο κατανοητή. Η ίδια η επίσκεψή του γίνεται περισσότερο ξεκάθαρη. Η ενδοεταιρική κρίση του 1818 ίσως προκάλεσε και την επί τόπου επίσκεψη Καποδίστρια, ίσως την έκανε πιο επιτακτική, ίσως την επίσπευσε. Φαίνεται ότι η παρουσία του Καποδίστρια στην Κέρκυρα εξομαλύνει τοπικά και πρόσκαιρα τις σχέσεις των Φίλων ή Φιλόμουσων με τον βρετανικό παράγοντα (την Φιλόμουσο της Βιέννης με την Φιλόμουσο των Αθηνών). Ο Καποδίστριας ξεβγάζεται με ούριο άνεμο, σχετικά με την άφιξή του στα Επτάνησα. Τα εταιρικά θέματα «διευθετούνται» και «επί τόπου», τα διεθνή -φανερά και κρυφά- είναι δεδομένα. Η εμφάνιση του Αλ. Υψηλάντη θα δικαιολογηθεί αργότερα μέσα από το συμφωνητικό της 22-9-1818. Με τα υπάρχοντα στοιχεία δεν μπορούμε να πούμε αν το «συμφωνητικό» είχε και αυτή την επιδίωξη, πιθανότερο φαίνεται το «όχι». Στα τέλη του 1818 η κήρυξη της Επανάστασης εξαρτιόταν μόνον από την συμφωνία της Εταιρείας με τον Αλή πασά. Άρα, το 1819 δεν έχουμε ραγδαία επέκταση της Εταιρείας, αλλά μια φαινομενική επανεκκίνηση που να κατευνάζει την πλευρά του Κοραή. Την επανεκκίνηση αυτή, μη μπορώντας να την ονομάσουν και να την δικαιολογήσουν οι καποδιστριακοί, την καλύπτουν -κατά το δυνατόν- με τις καταγραφές του Ξάνθου, του Φιλήμονα, του Λεβέντη. Οι Απόστολοι της Εταιρείας δεν ξεκίνησαν το 1818 με επιθανάτια απόφαση του Σκουφά. Ο Σπηλιάδης προφανώς και έχει δίκιο. Ο Φιλήμων δίνει μια σημαντική πληροφορία για το «νεκρό χρόνο» πριν τα μέσα του 1818, για μερικά από τα άγνωστα πρόσωπα της Εταιρείας και για την ταύτιση «Φιλόμουσου» και «Φιλικής». Ότι Απόστολοι της Εταιρείας όπως ο Αριστείδης Παπά, ο Αθανάσιος Σταγειρίτης και ο Γρηγόριος Δικαίος κυκλοφορούσαν με την προκήρυξη της Βιέννης περί «Ελληνομάθειας«, ώστε να μην δημιουργούν υπόνοιες στους Τούρκους και στους τουρκόφρονες. Η προκήρυξη ήταν πολύφυλλη και είχε ημερομηνία 20-7-1817 (τ. Α΄, σ. 311).

Το 1819 η Επανάσταση με την κωδική ονομασία «Ελληνικό Σχολείο» αυξάνει τους ρυθμούς προετοιμασίας. Ο Καποδίστριας βρίσκεται σε πλήρη σύμπλευση με τον νέο Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄ που λίγο μετά την ανάδειξή του για 3η φορά στο αξίωμα, εξέδωσε συνοδικό τόμο για την παιδεία με τίτλο «Περί των Ελληνομουσείων«. Η έκδοση αυτή (που δεν σώζεται) συνέπεσε με την άφιξη του Καποδίστρια στην Κέρκυρα. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι τον Φεβρουάριο του 1819 το περιοδικό «Ερμής ο Λόγιος», παρότι από το 1816 εξέφραζε τον νεωτερικό κλάδο της Φιλομούσου Εταιρείας, όχι μόνον χαιρετίζει τον Γρηγόριο και θυμίζει ότι στις δυο προηγούμενες θητείες του εργάστηκε για τον ίδιο στόχο, αλλά δημοσιεύει την εγκύκλιο επιστολή του 1807, δίνοντας έτσι το στίγμα πως από το 1813/14 συνεχίζεται η πορεία που διεκόπη το 1807. Την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1819 ο Π. Αναγνωστόπουλος, φέροντας πατριαρχική επιστολή, μάζευε χρήματα στην Μολδαβία και Βλαχία για την ίδρυση Σχολείου στην Πελοπόννησο.

Το 1819 ο Ερμής ο Λόγιος δημοσιεύει την εγκύκλιο που είχε εκδώσει ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ το 1807  και εύχεται να συμπληρωθεί το έργο των δυο πρώτων θητειών του. Στην επιστολή ο Πατριάρχης υπενθυμίζει το «ερευνάτε τας γραφάς» και προτρέπει στην ίδρυση κοινών Σχολείων «τόσον των ιερών γραμμάτων, όσο και των Ελληνικών μαθημάτων» ώστε να φωτιστεί το γένος. Το περιοδικό «διόρθωσε το λάθος του» την πρωτομαγιά του 1821, δημοσιεύοντας την Συνοδική αποκήρυξη της Επανάστασης. «Επαρακαλέσθην να δεχθώ το εφεξής ιδιαίτερον προσάρτημα» έγραψε ο εκδότης, κλείνοντας για πάντα τον Λόγιο Ερμή. Αυτή ήταν η αντίδραση της νεωτερικότητας το 1821 που έντρομη έβλεπε ότι η ενδοεταιρική συμφωνία του 1818 δεν της εξασφάλισε την «εθνική» Επανάσταση των Αθηνών. Η ανάγκη της υπερεθνικής χριστιανικότητας να αρνηθεί δημόσια τον οργανωτικό της ρόλο το 1821, έγινε από τότε Σημαία της αντιχριστιανικής τάσης.

Είναι τυχαία τα γεγονότα που συμπίπτουν ή ακολουθούν την επίσκεψη του Καποδίστρια; Ρώμας, Μαυροκορδάτος και άλλα σημαίνοντα πρόσωπα εμφανίζονται να μυούνται στην Φιλική Εταιρεία, ενώ η προϊστορία και η άμεση δράση τους δείχνει μύηση κατά πολύ προγενέστερη. Ειδικά ο Ρώμας αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της Επανάστασης. Μετέχει στην υπόθεση από την περίοδο του Ρήγα και κατά την εκτίμηση του Κονόμου, προσπάθησε να τον απελευθερώσει. Το 1815 ιδρύει στην Ζάκυνθο τον «Αναγεννώμενο Φοίνικα» (Fenice Risorta), ως «Σκωτική Στοά του Αγίου Ιωάννη της Ιερουσαλήμ». Είναι τεκτονική Εταιρεία, προφανώς συνδεδεμένη ή ταυτισμένη με την ομώνυμη της Μόσχας. Στην γνωστή μας Φιλική πότε μυήθηκε; Ο Ρώμας εμφανίζεται να στέλνει αφιερωτικό στις 8 Μαΐου 1819 προς τον Αριστείδη Παπά, ενώ τρεις μέρες πριν, έχει δεχθεί κρυπτογραφική ειδοποίηση από τον Παπά για την δολοφονία του Γαλάτη, η οποία έγινε τέλη Ιανουαρίου ή αρχές Φεβρουαρίου του 1819. Η μέγιστη αυτή παραδοξότητα δεν είναι μοναδική. Οι Βιάρος Καποδίστριας και Κολοκοτρώνης εμφανίζονται να κατηχούνται τον Δεκέμβριο του 1818. Ο Αυγουστίνος Καποδίστριας που δεν εμφανίζεται καθόλου στους δυο καταλόγους, στέλνει γράμματα στον «αμύητο ακόμα» Ρώμα για τον «κοινό φίλο» Κολοκοτρώνη. Ο Κολοκοτρώνης αποκρύπτει την χρονολογία της μύησής του, τοποθετεί όμως την επίσκεψη του Αριστείδη μετά απ’ αυτήν, με τρόπο που δείχνει ότι το «μετά» ίσως να είναι και «πολύ μετά» τον Πάγκαλο στον οποίο αποδίδει την μύησή του. Η χρονολογία της μύησής του βγαίνει από τα παρομοιότυπα γράμματα που στέλνει η Αρχή της Φιλικής το 1820 για να πληροφορήσει ότι Γενικός Έφορος της Εταιρείας έχει διοριστεί ο Αλ. Υψηλάντης και ότι η ώρα της δράσης πλησιάζει. Εκεί αναγράφεται η ημερομηνία του αφιερωτικού (στην περίπτωση του Κολοκοτρώνη: το από 1 Δεκεμβρίου 1818 γεγραμμένον γράμμα σου ελάβομεν…). Ένα χαρακτηριστικό της αντίληψης που διαμόρφωσε η παντελώς ατεκμηρίωτη άποψη πως την Εταιρεία ίδρυσαν στην Οδησσό οι Σκουφάς, Τσακάλωφ, Αναγνωστόπουλος ή Ξάνθος σχετίζεται με τα εδώ σημειούμενα παράδοξα: ο σχολιαστής του καταλόγου Σέκερη-Ξάνθου διορθώνει με μεγάλη άνεση τον Κολοκοτρώνη ως προς το ότι μυήθηκε από τον Αριστείδη και όχι από τον Πάγκαλο [Μέξας, Οι Φιλικοί]. Αν τα κείμενα του Ξάνθου είναι αναξιόπιστα ως προς το βασικότερο σημείο τους, μπορεί να είναι αξιόπιστος ο κατάλογος των μελών της Εταιρείας που έγινε για τον ίδιο λόγο;

Ας δούμε μια ακόμα πτυχή που αναδεικνύει τον διαρκή Επτανησιακό ρόλο και τον διεθνή χαρακτήρα του εταιρισμού. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία (Φιλήμων, Π. Σέκερης, Ξάνθος, Ρώμας), η μεγάλη διάδοση της Εταιρείας στην Ζάκυνθο και γενικότερα στα Επτάνησα φαίνεται να οφείλεται στον Αριστείδη Παπά Πωπ), έναν ακόμα Θεσσαλό χριστιανό (ιερέα) με αρχαίο όνομα, έναν ομολογουμένως σημαντικό Απόστολο της Εταιρείας με σχεδόν άγνωστα βιογραφικά στοιχεία και άγνωστα στοιχεία ταυτότητας (όπως για τους περισσότερους αποστόλους χαμηλού προφίλ). Όμως, ποια δράση πρέπει να του αποδώσουμε; Πέρα από όσα ήδη είπαμε, υπάρχουν κι άλλα ζητήματα με τα οποία αντιφάσκει αυτή η «διάδοση», όπως τα παρακάτω:

α) ο Ρώμας αναλαμβάνει άτυπα την ηγεσία του αγώνα στο διάστημα 1825-26. Η σιωπηρή αποδοχή του ρόλου αυτού (ακόμα και από την πλευρά του Κουντουριώτη) αντιβαίνει τελείως με την όψιμα εμφανιζόμενη είσοδο του Ρώμα στην Εταιρεία.

β) Το πρώτο εκδοθέν αρχείο του Ρώμα έχει ως παλιότερο έγγραφό του την ειδοποίηση του Κερκυραίου ιερέα και δασκάλου Θεοδοσίου Δημάδη προς τον Ρώμα (1-4-1819) ότι «Αυτού έρχεται κάποιος Αριστείδης Παπά – κάμε τρόπον να τον ανταμώσης». Όμως η εταιρική δράση του Ρώμα μετρούσε ήδη πάνω από 20 χρόνια – ενώ οι ενδείξεις λένε ότι πρόκειται για κληροδοτική ιδιότητα. Πώς έτυχε να μην υπάρχει κανένα παλιότερο έγγραφο στο αρχείο του; [Ο Δημάδης, κατά τα λεγόμενα του Δικαίου είχε αναλάβει «να σχολαρχήσει στο Σχολείο της Καλαμάτας»].

γ) Στις 26 Μαΐου ο Ρώμας ειδοποιεί τον Αριστείδη για κίνδυνο εισχώρησης προδοτών στην Εταιρεία, λέγοντας ότι ειδοποίησε τον Βιάρο και ότι έχει στείλει στον Αριστείδη Παπά μέσω του Αθανασίου Σέκερη «25 επιστολάς πριν μου εγχειρισθεί η επιστολή σας της 5ης Μαΐου». Τον Σεπτέμβριο του 1820, ευρισκόμενος στην Οδησσό ο Αριστείδης, απευθύνει αναφορά προς τον Υψηλάντη. Βεβαιώνει ότι ρώτησε τον Αθ. Σέκερη για τις επιστολές (προφανώς συγκεντρωμένα αφιερωτικά) προς την Αρχή και ότι έλαβε την απάντηση «εστάλησαν προς τους παραλήπτες» (Φιλήμων, Α’ τόμος). Πρόκειται για άλλη μια απόδειξη ότι όχι μόνον ο Ρώμας αλλά και οι λοιποί σημαντικοί κρίκοι των Φιλικών έχουν δράση παλιότερη της εμφανιζόμενης στους καταλόγους Φιλήμονα, Σέκερη-Ξάνθου.

δ) Ο Αριστείδης φέρεται να μυείται στην Νάπολη από τον Χρ. Λουριώτη τον Οκτώβριο του 1818. Λίγο μετά φτάνει στα Επτάνησα με αυτόγραφη εγκύκλιο του Πατριάρχη, η οποία προέτρεπε τους Επτανήσιους να συνεισφέρουν για την ίδρυση του κεντρικού Σχολείου στην Πελοπόννησο (Π. Χιώτης). Τον Δεκέμβριο 1818 φέρεται -σύμφωνα με τον κατάλογο- να μυεί τον Βιάρο στην Κέρκυρα (ο Φιλήμων σκόπιμα του προσθέτει έναν ακόμα χρόνο – Δεκέμβριο 1819 – πολλά τα «λάθη» των μεταχρονολογήσεων). Όμως η εντυπωσιακότερη σύμπτωση είναι η ανάλογη μεσολάβηση του Πατριάρχη προς τον Π. Μαυρομιχάλη στις 30-7-1819, η οποία θα βοηθήσει στο δύσκολο έργο της υπογραφής μιας συμφωνίας Μανιάτικης ομόνοιας εντός της Φιλικής Εταιρείας την 1-10-1819 υπό τον Περραιβό. Ο Γρηγόριος Ε΄ συγχαίρει τον μπέη, τους οπλαρχηγούς και πρόκριτους της Λακωνίας για την είδηση ίδρυσης «κοινού Ελληνομουσείου / Σχολείου και την αποκατάστασιν εν αυτώ των λόγου αξίων διδασκάλων και με κοινήν ένωσιν κατά Χριστόν και αγάπην αδελφικήν και συμφωνίαν να περιθάλπτουν αυτήν και να διοικούν, φιλοτιμούμενοι εις το να δείξουν πραγματικώς το φιλόπατρι και φιλόμουσον».

ε) Η Λευκάδα μέσα από την μαρτυρία του Ιωάννη Ζαμπέλιου φαίνεται μυημένη από την άνοιξη του 1817. Τον Ζαμπέλιο μύησε ο Ηπειρώτης Ιωάννης Ζαπραλής, λέγοντας ότι είναι απόστολος της Εταιρείας, ενώ ο Ζαμπέλιος δεν αποτελεί κάποιον τυχαίο παράγοντα. Στο σπίτι του έγινε τον Ιανουάριο του 1821 η σύνοδος των ρουμελιωτών οπλαρχηγών (Ανδρούτσος, Βαρνακιώτης, Καραϊσκάκης, Στορνάρης, Τσόγκας, Πανουριάς κλπ), μια σύνοδος αντίστοιχη με αυτήν της Βοστίτσας.

στ) Η μεγαλύτερη απορία είναι ότι, ακόμα και με τις προβληματικές ημερομηνίες του Βιάρου και του Κολοκοτρώνη, δεν έχει εξηγήσει ακόμη κανείς τι κάνει για περισσότερους από δυο μήνες ο Καποδίστριας στην Κέρκυρα με τους Φιλικούς. Πήγε να επιπλήξει τα φυσικά του αδέλφια για την προσχώρησή τους στην Εταιρεία; Πήγε να αποθαρρύνει τον επαναστάτη Κολοκοτρώνη και επειδή απέτυχε, γλέντησε μετά μαζί του το Πάσχα;

ζ) Μια τρανταχτή απόδειξη της συνολικά μαγειρεμένης ιστορίας Φιλικών – Καποδίστρια είναι η εξής: Στις 25 Μαρτίου 1819 (νέο ημερολόγιο) ο Καποδίστριας παραδίδει στον Αριστείδη Παπά συστατική επιστολή προς τον Στρογκανώφ. Εκεί γράφει «Το πρόσωπο, το οποίο θα σας επιδώσει αυτή την επιστολή, είναι ο Έλληνας Αριστείδης Παπάς από την Θεσσαλία. Προσφάτως τελείωσε τις σπουδές του στη Γερμανία και την Ιταλία και προτίθεται να επιχειρήσει ταξίδι με σκοπό την συλλογή πόρων για την έκδοση των Ελλήνων κλασικών προς όφελος σχολείων … Επιθυμεί να επισκεφτεί την Ρωσία, δηλαδή την Οδησσό και την Μόσχα, με σκοπό να εξασφαλίσει εισφορές για το έργο του από τους Έλληνες που εγκαταστάθηκαν και έχουν πολιτογραφηθεί εκεί». [Arsh, Η Φ. Ε. στη Ρωσία, σ. 498]. Δηλαδή, ο Καποδίστριας έχοντας μόλις φτάσει στην Κέρκυρα για «ιδιωτική επίσκεψη» και για «να αποθαρρύνει τους Φιλικούς από μια Επανάσταση», βρίσκει τον χωρίς ράσα -πλέον- παπά που «μύησε» τον αδελφό του Βιάρο, και ικανοποιεί το φιλεκπαιδευτικό του αίτημα, καθόσον και ο «συντηρητικός» Καποδίστριας είναι λάτρης των Μουσών και εχθρός των Επαναστάσεων. Σύμφωνα με τον κατάλογο Ξάνθου-Σέκερη ο Παπάς μυήθηκε στις 25-10-1818 στην Νάπολη από τον Χριστόδουλο Λουριώτη. Μια μέρα μετά μυεί τον μουσικό Ιωάννη Αριστείδη, στις 20-11-1818 μυεί τον έμπορο Κόνιαρη στην Νάπολη, ενώ στις 5-12-1818 μυεί τον Βιάρο στην Κέρκυρα. Ο Φιλήμων σημειώνει ότι «φιλολογικώς» ο Αριστείδης ανήκε στους αντικοραϊστές.

Κατά τον Π. Σέκερη, ο Ρώμας μυήθηκε στην Εταιρεία από τον Νικόλαο Καλύβα, τον οποίο δεν περιλαμβάνει στον κατάλογο. Τον περιλαμβάνει ο Φιλήμων, ως κατηχημένο από τον Ιωάννη Ασημακόπουλο, τον οποίο «μύησε» ο Θ. Κολοκοτρώνης. Πόσες αντιστροφές αναγκάστηκε να καταγράψει η καποδιστριακή ιστορία; Ο Φιλήμων τοποθετεί επίσης την μύηση του Ρώμα στο 1819, αλλά, τουλάχιστον, παραλείπει τον κατηχητή του.

Είδαμε ότι το 1819 ξεκινάει στην Φιλική το σύστημα των Εφοριών που ακολουθεί την κρίση του 1818. Πρόκειται για ένα σύστημα τοπικών ηγεσιών, που θα εγγυώνται τόσο τις χρηματικές εισφορές, όσο και την κλυδωνιζόμενη ιδεολογική πορεία της Επανάστασης. Φαίνεται ότι οι Εφορίες φτιάχνονται έτσι, ώστε να γίνει αποδεκτός χωρίς προσχηματικές αντιρρήσεις ο Υψηλάντης και όσα θα διατάξει (ως αρχηγός της Επανάστασης). Εκ των υστέρων -και παρά το ότι τα γράμματα της Αρχής λένε «διορίσαμε» τον Υψηλάντη…- προβλέπεται ένα ακόμη στάδιο νομιμοποίησης της ηγεσίας του κράτους που θα προκύψει από την Επανάσταση. Οι Επαρχίες θα κληθούν να εγκρίνουν την αρχηγία του Υψηλάντη με υπογεγραμμένες αναφορές που θα τον προσκαλούν να οδηγήσει τους Έλληνες σε έγερση. Έτσι ο Υψηλάντης στις 24-2-1821 θα γράφει στον Καποδίστρια ότι ανταποκρίθηκε στην έκκληση 600.000 υπογραφών που του ζήτησαν να τεθεί επικεφαλής του έθνους. Πρόκειται για μέλη της Εταιρείας; Είναι τυπογραφικό λάθος; Πρόκειται για 60.000; Αν είναι 60 χιλιάδες, και πάλι είναι πολλές, αλλά πρόκειται για έναν πολύ λογικότερο αριθμό από τους αριθμούς των Ξάνθου, Σέκερη και Φιλήμονα (130-700 μέλη). Η Εταιρεία είχε τεράστια διάδοση από την Σκωτία ως την Αίγυπτο. Οριστικά συμπεράσματα προς το παρόν δεν μπορούμε να έχουμε. Όμως, το σημείο αυτό δεν έχει μόνο την σημασία της εθνικής εικόνας που θα παρουσιάσει ο εν ενεργεία αξιωματικός του τσάρου προς τον υποτιθέμενα ανενημέρωτο Ρώσο αυτοκράτορα με την έναρξη της Επανάστασης. Η φαινομενική όψη της ανάδειξης εξουσίας πρέπει να ιδωθεί παράλληλα προς τις καποδιστριακές προσκλήσεις 1822-1824, την (κατόπιν εκλογής) πρόσκληση που θα δεχθεί ο Καποδίστριας το 1827, αλλά και την (αυτο)κατάργηση του συστήματος Βουλή-Κυβέρνηση το 1826. Η δημοκρατική νομιμοποίηση της εξουσίας στο εταιρικό πλαίσιο δείχνει να αποτελεί επιθυμία ή προϋπόθεση. Όχι όμως η σταθερή δολίευσή της από την οικονομική εξαθλίωση της κοινωνίας, την σκόπιμη-μόνιμη εξάρτηση της κρατικής οικονομίας και το ιδιωτικό νόμισμα που «κρατικά» εκδίδει η ιδιωτική κεντρική Τράπεζα.

Ο Φιλήμων δέχεται ότι το σύστημα των Εφοριών έχει ως εισπρακτικό προκάλυμμα τις εισφορές για την ανέγερση Σχολείου, χωρίς να ξεκαθαρίζει ότι αυτές δίνονται προσχηματικά στην Φιλόμουσο, ουσιαστικά στην Φιλική. «Καλύπτει» τον Οικουμενικό Πατριάρχη, λέγοντας ότι ονομάστηκε “Επιστάτης του Σχολείου” και πείστηκε να εκδώσει επαναστατικά έγγραφα που τα διοχέτευε μέσω του Π. Σέκερη, μόνο και μόνο επειδή ήταν “Φίλος των Μουσών”. Συνεπώς, τα όσα «ψευδή» κυκλοφορούσαν για την σχέση του τσάρου με την Φιλική, αφορούσαν και στον Καποδίστρια, και στον Πατριάρχη:

Αι Πατριαρχικαί Προκηρύξεις φθάσασαι μετ’ ολίγον εις τας Επαρχίας, ενέσπειρον τόσην έκπληξιν, όσον ανέφερον το να συνδράμωσι και αι Εφορίαι. Ο αθώος Πατριάρχης δεν εγνώριζεν, αν υπήρχον και άλλαι παρ’ εκείνας των Σχολείων Πολιτικαί Εφορίαι. Εντεύθεν εδόθη το μεγαλύτερον σέβας εις την Εταιρίαν· και πολλοί εγίνοντο ζηλότυποι εις την τιμήν της εισαγωγής των, φρονούντες ήδη, ότι η Αρχή της Εταιρίας υπάρχει και ενεργεί συναινέσει του Αυτοκράτορος Αλεξάνδρου· και ότι ο Καποδίστριας έγραψεν ιδιαιτέρως προς τον Πατριάρχην περί της εκδόσεως των Εγκυκλίων. [Φιλήμων, Δοκίμιον περί της Φιλικής Εταιρίας, σ. 244]

Ο Παναγιώτης Χιώτης ιχνηλατώντας την πορεία του Αριστείδη από την Κέρκυρα προς την Πάτρα, περιγράφει μια διάδοση της Φιλικής που είναι γνωστή και γίνεται αποδεκτή από την αγγλική διοίκηση ως διάδοση της Φιλομούσου Εταιρείας (Ιστορία του Ιονίου κράτους, 1874). Η πατριαρχική εγκύκλιος γίνεται αιτία να χρηματοδοτούν την ίδρυση Σχολείου και οι προσκείμενοι στον Maitland Έλληνες, όπως ο ιερέας Γεώργιος Γαρζώνης. Τον κανονισμό του Σχολείου έχει συντάξει ο Νέγρης και άλλοι εταίροι στην Μολδαβία και Βλαχία. Ο Αριστείδης συνεργάζεται με τον Ζαμπέλη, την κατήχηση του οποίου στην Φιλική δεν αμφισβητεί ο Χιώτης. Πώς συνεχίζεται η πορεία του Αριστείδη; Τον Δεκέμβριο του 1819 ο Αριστείδης βρίσκεται στην Κων/πολη. Επικοινωνεί με τον Ρώσο πρέσβη. Τον Μάρτιο του 1820 του ζητά διαβατήριο για Βουκουρέστι και Οδησσό. Έμεινε 3 περίπου μήνες στις ηγεμονίες και τον Ιούλιο πέρασε στην Βεσσαραβία. Από κει ταξίδεψε στην Βαρσοβία όπου συναντήθηκε με τον Καποδίστρια τον Αύγουστο. Δεν γνωρίζουμε βέβαια τι αναφορές έδωσε στον Καποδίστρια και τι οδηγίες πήρε, ξέρουμε όμως ότι του έδωσε και τα έγγραφα που του εμπιστεύτηκε ο Περραιβός. Αριστείδης και Περραιβός είχαν βρεθεί στο Κισινέφ (πρωτεύουσα της ρωσικής Βεσσαραβίας) και ο Περραιβός που έμαθε ότι ο τσάρος με τον Καποδίστρια είχαν φύγει από την Αγ. Πετρούπολη, αποφάσισε να μην τους ακολουθήσει για να μην δώσει στόχο. Στην Βαρσοβία ο Αριστείδης συνάντησε και τον απεσταλμένο του Υψηλάντη Πέτρο Ηπίτη, ο οποίος είχε προορισμό διάφορες πόλεις της κεντρικής και δυτικής Ευρώπης.

Το «Ανατολικό Ζήτημα» προσκρούει στην «Εταιρεία της Ανατολής». Το Τίμιο και Φιλογενές Εμπορικό Σύστημα της Κων/πόλεως είχε ανταγωνιστή την βρετανικών συμφερόντων Levant Company, που είχε ιδρυθεί στα τέλη του 16ου αιώνα. Άμεσα ή έμμεσα, η Εταιρεία αυτή συνδεόταν με τις αντιπάλους της Φιλικής Εταιρείας.

Στα τέλη Αυγούστου του 1820 ο Αριστείδης στέλνει -μέσω του Ηπίτη- στον Ζακύνθιο έμπορο Ιωάννη Κακουλίδη που βρίσκεται στο Λονδίνο διάφορα έγγραφα. Μεταξύ αυτών ένα χριστιανικό εγκόλπιο και ένα που αναφέρεται στην «Αδελφότητα των ορθοδόξων Χριστιανών«: «Η Αδελφότης συνίσταται από καθ’ αυτό φιλοπάτριδας ομογενείς και ομοπίστους Αδελφούς και ονομάζεται Αδελφότης των ορθοδόξων Χριστιανών. Ο σκοπός της Αδελφότητος είναι η Βελτίωσις του έθνους με οιονδήποτε έντιμον και ασφαλή μέσον. Ο υποσχεθείς και συγκατεριθμημένος Αδελφός ονομάζεται σύμβουλος και συνεργός των αληθών συμφερόντων.» Σε άλλη επιστολή του Αναστασίου Παπάζογλου (Παπουτζάλωφ) προς τον Κακουλίδη, ο Αριστείδης προσθέτει την συνθηματική φράση «σας αναμένω εις τον Όλυμπον» [Βακαλόπουλος, Συμβολή στην ιστορία και οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας, Δημοσιεύματα της Ε.Μ.Σ., 1952, σ. 74-75]. Ο Κακουλίδης στον κατάλογο του Σέκερη δεν υπάρχει. Ο Φιλήμων τον καταγράφει να μυείται στην Βεσσαραβία από τον Αριστείδη το 1820, και τον Παπουτζάλωφ να μυείται από τον Κακουλίδη. Η επιστολή του Παπουτζάλωφ προς τον Κακουλίδη έχει χρονολογία 1819, αλλά ο Βακαλόπουλος λέει ότι πρόκειται για λάθος. Για άλλη μια φορά έχουμε περίεργες μυήσεις σε χρόνο και τόπο. Φαίνεται πως η δράση του Ηπίτη και επικουρικά του Αριστείδη είναι η προσέλκυση ή η συγκράτηση των Ελλήνων εμπόρων και εφοπλιστών της Δύσης και ιδιαίτερα του Λονδίνου εντός της Εταιρείας. Το «έντιμον μέσον» ταιριάζει απόλυτα με το πνεύμα του «τίμιου και φιλογενούς εμπορικού συστήματος Κωνσταντινουπόλεως». Ο Λόγιος Ερμής είχε πίσω του τον Κερδώο Ερμή, αλλά οι «Ελληνορωμαίοι έμποροι» είχαν απέναντί τους Φραγκολεβαντίνους που είχαν εδραιωθεί επί Ελισάβετ Α΄· ενδεχομένως μάλιστα, κάποιοι από τους πρώτους να προσχωρούσαν στους δεύτερους. Οι γραφές Ηπίτη-Αριστείδη φαίνεται να υπενθυμίζουν σε ορισμένους να εγκαταλείψουν ή να μην προσχωρήσουν στις Εταιρείες που υπόσχονται μεγιστοποίηση του κέρδους, γιατί το πνεύμα του χριστιανισμού (στο οποίο ανήκουν οι Φίλοι του γένους) δεν το επιτρέπει. Καταφανώς, η μάχη του εμπορίου παραπέμπει στην μάχη της πολιτικής και της ιδεολογίας. Το τέλος του Αριστείδη ήταν τραγικό. Συνελήφθη ενώ πήγαινε στην Σερβία την συμφωνία του Υψηλάντη με τον Ομπρένοβιτς, πιθανώς τον Φεβρουάριο του 1821 και κατέληξε στα χέρια των Τούρκων.

Η Φιλόμουσος Εταιρεία του Καποδίστρια επιτελεί το έργο για το οποίο ιδρύθηκε, όχι όμως κατ’ αποκλειστικότητα. Αποτελεί το προαύλιο της «ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ«. Έτσι γίνεται προφορικά γνωστός ο επαναστατικός φορέας που διευθύνει ο Καποδίστριας υπό την αιγίδα του τσάρου Αλέξανδρου Α΄, για τον οποίο ακόμα και ο Μακρυγιάννης κάνει λόγο (…λέγει ο Καποδίστριας ότι κάτι καταγινόμαστε να λευτερώσωμεν την Ελλάδα). Όταν οι κοραϊστές αποτυγχάνουν να ελέγξουν την Εταιρεία, επενδύουν στην «υποστήριξη» του Καποδίστρια, γνωρίζοντας ότι αυτό θα καταστρέψει την ρωσική προοπτική. Για να αποσοβήσει τον κίνδυνο, για να προφυλάξει την ρωσική ομπρέλα και τον υπερεθνικό στόχο, ο Καποδίστριας λέει με έμφαση ότι αυτοί που ανήκουν στην «Εταιρεία» καταχρώνται το όνομά του και το όνομα της Εταιρείας του. Παρουσιάζονται ως «φιλόμουσοι» ενώ είναι «φιλικοί». Οι Φίλοι των Μουσών είναι οι «Φίλοι» ή «Φιλικοί» της «Φιλικής Εταιρείας«, όπως θα γίνει γνωστή λίγο πριν την Επανάσταση. Πρόκειται ουσιαστικά για την ίδια Εταιρεία των Φίλων της Κέρκυρας που ίδρυσε ο Καποδίστριας, ή την Εταιρεία του Βουκουρεστίου σε παλιότερη μορφή της οποίας (1780) ανήκε ο Ρήγας Φεραίος και είχε ως σύνθημα «Ζήτω η Φιλογένεια». Είναι ένας φορέας που επιδιώκει την πνευματική αναγέννηση αλλά και την ανασύσταση του κράτους των Ορθοδόξων με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Στις 3-1-1820 ο Καποδίστριας γράφει σε επιστολή του προς τον Πίνη: «Οι Αναγνωστόπουλος και Ξάνθος παρουσιάζονται ως ηγέτες ή απεσταλμένοι μιας μυστικής εταιρείας, ο σκοπός της οποίας είναι δήθεν η λεγόμενη βελτίωση της τύχης ή η απελευθέρωση των Ελλήνων». Η κατήχηση των ιερέων της Φιλικής που έχει διασωθεί, περιγράφει τον σκοπό: «Η Εταιρεία συνίσταται από καθαυτό Έλληνας φιλοπάτριδας και ονομάζεται Εταιρεία των Φιλικών. Ο σκοπός των μελών αυτής είναι η καλυτέρευσις του έθνους, και αν ο Θεός το συγχωρέση, η ελευθερία του«.

Η πεισματική άρνηση της αναγνώρισης από πλευράς ιστορικών ότι πρόκειται για μια Εταιρεία, σκοντάφτει σε μια κραυγαλέα αντίφαση και σε δυο αξιώματα. Αντίφαση: ο διαφωτισμός είναι μεν, δεν είναι δε προϋπόθεση της Επανάστασης. Το «μεν» περιγράφει τον κύκλο του Κοραή, το «δε» εξαιρεί το περιβάλλον του Καποδίστρια. Αξιώματα: α) οι κατάλογοι των μελών μάς έχουν διαφωτίσει για τα μέλη εκάστης Εταιρείας, β) μια Επανάσταση που αφορά στον λαό, δημιουργείται απ’ αυτόν γι’ αυτόν. Το δεύτερο αξίωμα δημιουργεί νέα αντίφαση σχετικά με την κεντρική. Άλλοι διαφωτίζουν και άλλοι καλούν στα όπλα; Αυτοί που είναι ικανοί για το δεύτερο, είναι ανίκανοι για το πρώτο και αντίστροφα;

Γεώργιος Λεβέντης. Μαζί με τον Πίνη και τον Δομνάδο έκαναν την βασική δουλειά της Φιλικής στις ηγεμονίες από τις θέσεις που κατείχαν στα Ρωσικά προξενεία. Τήρησε κι αυτός την δια βίου εχεμύθεια. Το 1845 έδωσε μια κατάθεση που επιβεβαίωνε την θεωρία των ιδρυτών-αρχηγών του Ξάνθου. Ωστόσο, η πολύ ενδιαφέρουσα δράση του δείχνει προς την πλευρά του Καποδίστρια.

Για τους λόγους αυτούς οι ιστορικοί δίνουν πίστη στα λόγια ενός μάρτυρα (Ξάνθου), παρά το ότι τα κενά και οι αντιφάσεις του καταρρίπτουν τους ετερόβουλους ισχυρισμούς του. Ο δεύτερος μάρτυρας λέγεται Λεβέντης, όμως η μαρτυρία του παραμένει στο ημίφως, επειδή εύκολα παραπέμπει στην δράση του Καποδίστρια (υπόθεση Καραγιώργη). Ο όρος «λαός» σκόπιμα αντικαθιστά τον όρο «κοινωνία» ώστε να δημιουργηθεί η εντύπωση μιας πολιτισμικής ασυνέχειας και ενός νέου υλιστικού αιτήματος της κοινωνίας, επενδεδυμένου με τις πάγιες αρχές δικαιοσύνης – ισονομίας – αλληλεγγύης στην συσκευασία της «δημοκρατίας». Το νέο αυτό κολακευτικό -ψυχολογικού τύπου- πλαίσιο θεωρείται ότι περιέχει εγγενώς τις δυνάμεις εφαρμογής των πάγιων ανθρώπινων αρχών, άρα, δικαιούται να κρίνει κατά το δοκούν το πολιτικό παρελθόν και να κατέχει το αποκλειστικό προνόμιο των Επαναστάσεων. Υπάρχει ένα ακόμα βασικό εμπόδιο για την αποσαφήνιση της Εταιρείας των Φιλικών, που δεν είναι αξιωματικό. Είναι η αυτόβουλη και έντονη άρνηση του Καποδίστρια. Αυτήν την βλέπουν όλοι οι ιστορικοί και αρκετοί την ερμηνεύουν ως ειλικρινή. Η ερμηνεία αυτή όμως είναι ελλιπέστατη, προκατειλημμένη και αντιφατική. Οι ιστορικοί συνήθως διαχωρίζουν τον Καποδίστρια του 1800-21 από τον κυβερνήτη 1828-31 και παραγνωρίζουν την προσπάθεια ορισμένων δυτικών κυβερνήσεων να χαρακτηρίσουν τον Καποδίστρια ταξικό επαναστάτη. Αρνούνται να δουν ακόμη και τα σύμβολα της Εταιρείας που επαναφέρει ο Καποδίστριας κυβερνήτης ως σύμβολα (πραγματικής / δηλ. νομισματικής) ανεξαρτησίας. Η «ελευθερία» γι’ αυτούς τους ιστορικούς έχει δογματική τοποθέτηση μόνον στην δυνατότητα του ανενημέρωτου να αρνηθεί τον Θεό και να τον θεωρήσει εμπόδιο προς αυτήν. Έτσι, διευρύνουν την βασική αντίφαση, μετατρέποντας την κεντρική φράση της ιστορίας ως εξής: «ο αντιχριστιανικός διαφωτισμός γέννησε την Ελληνική Επανάσταση, όχι ο χριστιανικός«, με την επεξηγηματική υποσημείωση «η ανθρώπινη ελευθερία, η έμφυτη στον άνθρωπο αίσθηση του δικαίου, η ισονομία και η αδελφική συμπόρευση των μελών μιας κοινωνίας μόνον σε μια Πολιτεία εκτός Χριστού οριζόμενη, μπορεί να επιτευχθεί«.

Όπως είναι αναμενόμενο, το πεδίο έρευνας μεταφέρεται στο δυσκολότατο επίπεδο των μυστικών Εταιρειών. Των πάσης φύσεως στοών και οργανώσεων που κατ’ αρχήν πρέπει να διαπιστώσουμε:

  1. αν διοικούνται κυρίως από την άρχουσα ή την λαϊκή τάξη και
  2. αν τα υψηλόβαθμα μέλη παραδέχονται δημόσια την δράση τους και την ιδρυτική τους πράξη κατά το παράδειγμα του Εμμανουήλ Ξάνθου.

Αλλά και αν, πράγματι, η Φιλική Εταιρεία κατέχει το παγκόσμιο ρεκόρ πρωτοτυπίας, θα πρέπει να κρίνουμε κατ’ ελάχιστο

  1. αν ο Ξάνθος είχε τον Ιούλιο και τον Σεπτέμβριο του 1814 μαντικές ικανότητες ως προς το τι θα αποφασίσει το Συνέδριο της Βιέννης που άρχισε τις εργασίες του μόλις τον Οκτώβριο και όχι με το ελληνικό θέμα ως πρώτο
  2. αν είναι λογική και αναμενόμενη η τριετής αποχώρηση ενός ιδρυτικού στελέχους από την δράση μιας τέτοιας μυστικής οργάνωσης, που επανεμφανίζεται νυμφευμένο και με οικογενειακή ζωή

Δυστυχώς, στην Ελλάδα συνεχίζεται η αποκήρυξη αυτού του πλαισίου έρευνας από τους νέους ιστορικούς (βλ. Παπανικολάου Κ., Η ανάθεση της αρχηγίας της Φιλικής Εταιρείας, Λ’ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο 2009 – Πρακτικά), όπου επανεμφανίζεται η γνωστή ανάγνωση της επίσκεψης του Καποδίστρια στην Κέρκυρα, μέσα στο αυτοαναιρούμενο «εθνικό» πλαίσιο του ψυχολογικώς προσδιορισμένου φωτός και σκότους.

Το χριστιανικό ενδιαφέρον για την Κωνσταντινούπολη ήταν ελληνικό, όχι όμως αποκλειστικά ελληνόφωνο. Ο αυστριακός Caspar Ludwig Momartz κατάγεται από Φλαμανδό πατέρα και ανήκει στο φαναριώτικο περιβάλλον

Αλέξανδρος την Ελλήνων λάμπρυνεν αρχήν καίγε τανύν άλλος λάμπρυνεν ευμαθίην. Αλέξανδρος Ιωάννου Μαυροκορδάτος (φιραρής), βασικό μέλος του Φοίνικα, εδώ παρομοιάζεται με τον Μ. Αλέξανδρο. Μαζί με τον Αλέξανδρο Ιωάννου Υψηλάντη και τον Κων/νο Αλ. Υψηλάντη καθοδήγησαν τον Κατσώνη, τους Σουλιώτες, τον Ρήγα, τον Ζαχαριά, τον πατέρα του Ανδρούτσου… Καθώς η προσφορά του στην Επανάσταση δεν μνημονεύεται, ο Κ. Θ. Δημαράς έκρινε πως έπρεπε να τον μειώσει ως λογοτέχνη. Η αναφορά στον «Βόσπορο» είναι διαρκής στην φαναριώτικη λογοτεχνία και μάλλον δεν παραπέμπει στο πνεύμα του Μοντεσκιέ, ή στην όπερα μπούφα και τα θεατρικά του Βολταίρου.

Η παραδοχή ότι ο επαναστατικός φορέας των Φίλων συγκροτείται από ιδέες ανωνύμων χωρίς πνευματικό και πολιτικό περιεχόμενο παραβλέπει την συμβολική ημερομηνία της 14ης Σεπτεμβρίου που δεν παραπέμπει απλώς στην ύψωση του Τιμίου Σταυρού, αλλά και στην ημερομηνία υπογραφής της Ιεράς Συμμαχίας στο Παρίσι το 1815 και στην ημέρα έναρξης των Ελευσινίων Μυστηρίων (14η Βοηδρομιώνος). Οι «ιερείς» της Εταιρείας των Φίλων λέγονταν «Ιερείς των Ελευσινίων Μυστηρίων». Πιθανότητα η «Έλευση» την οποία μυστηριακά γιόρταζαν οι Έλληνες ήταν η έλευση του υπερκόσμιου ελευθερωτή της ανθρωπότητας και σίγουρα όχι η έλευση της ελευθερίας των ατομικών δικαιωμάτων.

Η οξύτατη, διαχρονική προσπάθεια αντιστροφής ή/και εξαφάνισης του οικειοθελώς εξαφανισμένου -ως ένα βαθμό- Καποδίστρια ισοδυναμεί με την αντιστροφή ή εξαφάνιση του ρωσικού ρόλου, κάτι που ισοδυναμεί με την αντιστροφή ή εξαφάνιση του χριστιανικού ρόλου που είχε το επαναστατικό κίνημα. Σύμφωνα μ’ αυτή την προσέγγιση, ο ρωσικός ρόλος φαίνεται να περιλαμβάνει τον χριστιανικό και όχι το αντίθετο, όπως δείχνει η σύγκρουση με τον αντιχριστιανικό ρόλο, ο οποίος περιλαμβάνει την βρετανική πολιτική και -κατά περίπτωση- την γαλλική και αυστριακή πολιτική.

Παράδειγμα του κοραϊκού-μαρξιστικού δογματισμού με τον οποίο ορίζεται το ιστορικό φως του 18ου αιώνα και κάθε τι συναφές ή αντίθετο: «Ο Καποδίστριας ήταν ενήμερος του διαφωτιστικού προτάγματος και όχι μόνο καλλιεργούσε τη δική του προσωπικότητα με τις ιδέες και τα πορίσματα της μεγάλης ευρωπαϊκής κίνησης της εποχής του, αλλά προσπαθούσε να διαδώσει, στο μέτρο των δικών του δυνατοτήτων, που ο ίδιος βίωνε ως προσωπικές υποχρεώσεις, τον επιστημονικό λόγο. Η ίδρυση και το έργο της Εταιρείας των Φιλομούσων αποτελούν έναν ισχυρό μάρτυρα της πνευματικής του ταυτότητας …» [Παναγιωτόπουλος Β., Λίγα λόγια για τον Ιωάννη Καποδίστρια, Πρόλογος στο βιβλίο του Arsh: Ο Ιωάννης Καποδίστριας στη Ρωσία, εκδ. Ασίνη, 2015]. Ο Β. Παναγιωτόπουλος κατατάσσει τον Καποδίστρια στον «θρησκευόμενο διαφωτισμό«, δηλαδή, στην μορφή που ακολουθεί το κοσμικό-προοδευτικό πρόταγμα ασθμαίνοντας. Η αντίστροφη εικόνα έχει ως εξής: Ο Διαφωτισμός αναπτύσσεται στους κόλπους της Εκκλησίας, κυρίως από ρασοφόρους με αιχμή του δόρατος την ανάπτυξη της επιστημονικής σκέψης. Η έννοια του φωτός είναι προφανέστερη του προφανούς για έναν χριστιανό. Ο πρώτος πολιτικός του στόχος είναι η ανασύσταση της Ανατολής, ο δεύτερος, η επανένωση των Εκκλησιών. Όμως, ένα τμήμα των διαφωτιστών την στιγμή που κρίνεται το πολιτικό διακύβευμα, δείχνει ότι εκπροσωπούσε κρυφά την αντίθετη τάση. Μετατρέπει τον στόχο σε αποθρησκευόμενο διαφωτισμό, προσπαθώντας εκ των υστέρων να πείσει ότι το φως είναι αντίθετο του Θεού, ότι η λογική είναι αντίθετη της πίστης, ότι ο Πλάτων είναι αντίθετος του Χριστού, ότι η δικαιοσύνη και η ισότητα προκύπτουν σε μια κοινωνία μόνον όταν η Εκκλησία αποσυνδεθεί απ’ αυτήν. Για την εφαρμογή όλων όσων διακηρύσσει ο αποθρησκευόμενος διαφωτισμός, μετατρέπει το αίτημα της πεφωτισμένης δεσποτείας σε πεφωτισμένη δημοκρατία (laïcité), επιδιώκοντας το «χριστιανικό» έθνος-κράτος στην θέση του προσυμφωνημένου υπερέθνους-κράτους. Η χάλκευση της ιστορίας και η δυσφήμηση της δεσποτείας συμβαδίζει με την διαφήμιση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και το χάιδεμα των λαϊκών αυτιών. Είναι άραγε ο Καποδίστριας που -ασθμαίνοντας- ακολουθεί την Επανάσταση του Κοραή ή ο Κοραής που ακολουθεί εξαναγκαζόμενος, δυσφημώντας και εξοντώνοντας την Επανάσταση του Καποδίστρια; Ποια από τις δυο εικόνες αποτελεί την ιστορική πραγματικότητα;

Εδώ ολοκληρώνεται η 4η ενότητα και το κυρίως μέρος της ανάλυσης. Ακολουθούν τρεις ενότητες που επεκτείνουν το θέμα «Επανάσταση – Καποδίστριας & αντίπαλη τάση», ελέγχοντας και επαληθεύοντας τα λεχθέντα σε συνάρτηση με την πορεία του ελληνικού κράτους από το 1831 ως σήμερα.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

2 Responses to ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (13ο μέρος)

  1. Παράθεμα: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (12ο μέρος) | Το καραβάκι της ιστορίας

  2. Παράθεμα: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (14ο μέρος) | Το καραβάκι της ιστορίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.