ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (12ο μέρος)

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 11ο ΜΕΡΟΣ

Ανεγνώσθη και ενεκρίθη τη πρώτη Ιανουαρίου του χιλιοστού οκτακοσιοστού δεκάτου πέμπτου σωτηρίου έτους. Lu et approuvé le 1er Janvier de l’an de Grâce Mil huit cent quinze – Prince Sergius Gagarin. ΦΙΛΟΜΟΥΣΟΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑ του Καποδίστρια, γνωστή ως «ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ». Η σχέση της με την Φιλόμουσο των ΑΘΗΝΩΝ αποτελεί κομβικό σημείο στην ερμηνεία του «1821».

Αυτοί είναι επιγραμματικά οι λόγοι πάνω στους οποίους θεμελιώνεται η αντίστροφη ανάγνωση της ιστορίας του 21. Αντί να εξετάζεται το γιατί η Δύση σύρεται παρά την θέλησή της στην Ιερά Συμμαχία η οποία ευνοεί την Ελληνική Επανάσταση, διατυπώνεται το αντίθετο δόγμα, προκαταλαμβάνοντας το υπό εξέταση ζήτημα. Έτσι υποκαθίσταται απροβλημάτιστα η Βιέννη από την Οδησσό. Τις ενδείξεις της Βιέννης τις είδαμε ήδη. Τα υπέρ της Οδησσού επιχειρήματα θα τα δούμε στη συνέχεια. Τώρα θα ασχοληθούμε με μια εξωσυμβατική, αλλά πολύ ενδιαφέρουσα διατύπωση περιέχεται στο χειρόγραφο του Ν. Υψηλάντη. Το «τι έγινε στην Βιέννη» δεν απαντιέται καθαρά, αλλά ταυτόχρονα αποφεύγεται πολύ έντεχνα και το νοηματικό κενό του Φιλήμονα «ο Μέτερνιχ είπε στον Καποδίστρια ότι δεν υπάρχουν Έλληνες και ο τελευταίος, αντιδρώντας, ίδρυσε μια φιλολογική Εταιρεία». Η διατύπωση της καποδιστριακής θέσης από τον φλογερό, λυρικό και κατά πάντων εκφραζόμενο Νικόλαο Υψηλάντη βρίσκεται στις πρώτες παραγράφους της αφήγησης:

«Η διάλυση του Συνεδρίου της Βιέννης άφησε σε εκκρεμότητα τις ελπίδες των Γραικών (Grecs) και ανέβαλε την απελευθέρωσή τους. Στο ταπεινό αίτημα του κ. Καποδίστρια για βελτίωση της θέσης των δύστυχων Ελλήνων (Hellènes) ο κ. Μέτερνιχ απάντησε με τρόπο σκληρό και απόλυτο ότι δεν γνωρίζει Γραικικό έθνος. … Η αφόρητη οδύνη που παρέμενε από αιώνες ενταφιασμένη στις καρδιές τους φαινόταν τώρα πια ζωγραφισμένη στα πρόσωπά τους … Από την στιγμή εκείνη, τα αρχοντικά βλέμματα των Ελλήνων, σταθεροποιήθηκαν, δηλώνοντας την προσήλωση σε μια μεγάλη απόφαση· και ήταν τότε που, ενώ έστυβαν το μυαλό τους για να βρουν τρόπους υλοποίησης της ιδέας που διακατείχε όλη τους την ύπαρξη, αγκάλιασαν τα ιερά μυστήρια μιας αδελφότητας, που ο ουρανός εμπνεύστηκε για την απελευθέρωσή τους. Και να η πηγή, να οι αληθινές βάσεις πάνω στις οποίες αυτή θεμελιώθηκε. Κατά την διάρκεια αυτού του Συνεδρίου της Βιέννης, μια χιμαιρική έμπνευση οδήγησε τον κ. Καποδίστρια να εγγράψει την Ιερά Συμμαχία συνδρομητή σε μια Εταιρεία, την επονομαζόμενη των Αθηνών ή των Φιλομούσων, που την είχε επινοήσει ο ίδιος και της οποίας η ίδρυση μύριζε πραγματικά τους πάγους της Πετρούπολης. Ασφαλώς, όλη η Ευρώπη είχε ακουστά γι’ αυτήν. Ήταν λοιπόν αυτή η Εταιρεία, που έδωσε έρεισμα [δικαιολογία] στην ίδρυση μιας άλλης, για την οποία ευθύς θα μιλήσουμε. Κάποιοι Γραικοί πολύ σκοτεινής καταγωγής, ονόματι Σκουφάς, αρχιμανδρίτης Δικαίος και Ξάνθος, διαποτισμένοι ήδη από τους θερμούς πόθους των συμπατριωτών τους, παρακινημένοι από τον ίδιο πατριωτικό ζήλο, ελάχιστα ενημερωμένοι για την νέα Εταιρεία των Φιλομούσων, έσπευσαν να δημιουργήσουν μιαν άλλη κατά τα γούστα τους. Δεν ήταν σέκτα ούτε Καρμπονάρων, ούτε Ιακωβίνων, ούτε Ντεσκαμισάντων, όπως κάποιοι την παρουσίασαν· [οι descamisados=χωρίς πουκάμισο ήταν οι επαναστάτες της Λ. Αμερικής, αντίστοιχοι των αρνητικά προσδιορισμένων κοινωνικών επαναστατών – ριζοσπαστών της Γαλλίας sans-culottes=χωρίς βράκα] αλλά ήταν μια αυτόνομη Εταιρεία που ονομάστηκε ‘φιλική’ (amicale). Το σχέδιό της, αξιοθαύμαστο αλλά και δύσκολα εφαρμόσιμο, δεν ήταν άλλο, από το να ενώσει όλους τους Γραικούς σ’ ένα σώμα· να εξαλείψει τις εχθρότητες που διαιρούσαν τις οικογένειες, να τους προτρέψει σε απόλυτη ομόνοια, τη μόνη δύναμη που κάνει τα έθνη αδάμαστα, για να μπορούν κάποια μέρα να πραγματώσουν τα ευγενή αισθήματα που η ψυχή τους έτρεφε. Ο σκοπός αυτής της Εταιρείας [association] ήταν να βοηθά κάποιος τον πλησίον του, ακόμα και με κίνδυνο της ζωής του σε κάθε δύσκολη στιγμή· να θυσιάσει την περιουσία και τον εαυτό του στο κοινό καλό· να καταστήσει ασφαλή την επικοινωνία αποφεύγοντας τους κινδύνους· τέλος, να εξασφαλίσει κάποιες πρώτες εισφορές για την εθνική κάσα, ανάλογες με τις δυνατότητες του καθενός.»

Μόλις το 1901 έγινε γνωστό στους ειδικούς το χειρόγραφο του Νικόλαου Υψηλάντη. Εκδόθηκε στην πρωτότυπη, γαλλική γλώσσα, γρήγορα εξαντλήθηκε και παρέμεινε στην αφάνεια για 85 χρόνια, οπότε και εκδόθηκε στα ελληνικά. Και τότε όμως, ο σχολιασμός του δεν το βοήθησε να ενταχθεί στην ιστορία.

Στον Νικόλαο Υψηλάντη βρίσκουμε άλλη μια ατεκμηρίωτη μαρτυρία της ιδρυτικής πράξης των Αθηνών. Η εκεί Φιλόμουσος αποδίδεται στον Καποδίστρια και καμιά νέα Φιλόμουσος δεν αναφέρεται ότι ιδρύεται στην Βιέννη. Αφήνεται όλο το περιθώριο να εννοηθεί ότι η Φιλόμουσος της Βιέννης ιδρύεται από τον Καποδίστρια με πρόσχημα την Φιλόμουσο των Αθηνών που ο ίδιος ίδρυσε λίγο πριν γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο. Κατά τα άλλα, το πνεύμα της καποδιστριακής αφοριστικής αποποίησης είναι ακριβώς ίδιο με τον Σούτσο και τον Χριστόπουλο. Δηλαδή, την επαναστατική Εταιρεία την φτιάχνουν κάποιοι άσημοι-ύποπτοι, που «οικειοποιούνται την Φιλόμουσο του Καποδίστρια για δικό τους λογαριασμό». Ο χριστιανικός χαρακτήρας της Φιλικής Εταιρείας, όχι απλώς τονίζεται και αντιπαραβάλλεται προς τον αντίθετο χαρακτήρα των λοιπών τεκτονικών Επαναστάσεων, αλλά χρησιμοποιείται και ένας ποιητικός τρόπος για να δηλωθεί ανώδυνα και αινιγματικά ότι φορέας υποστήριξης της Ελληνικής Επανάστασης είναι η Ιερά Συμμαχία. Στο σημείο αυτό το χειρόγραφο του Ν. Υψηλάντη αποκαθιστά την τάξη της ανισόρροπης αφήγησης, σύμφωνα με την οποία η Συμμαχία στο όνομα του Τριαδικού Θεού έγινε για να εμποδίζει τις χριστιανικές Επαναστάσεις. Ένα από τα βασικά που η ασυνάρτητη ιστορία παραλείπει, είναι το τυπικό πλαίσιο, σύμφωνα με το οποίο θα επέμβουν το 1823 και το 1825 η Βρετανία και η Γαλλία υπέρ των Ελλήνων. Το πλαίσιο αυτό είναι «χριστιανοί της Δύσης υπέρ χριστιανών της Ανατολής – εναντίον μουσουλμάνων». Αυτά που ο Υψηλάντης δεν εξηγεί, βεβαίως, είναι ότι λόγω της τεκτονικής συμφωνίας της Βιέννης, η χριστιανική Επανάσταση είναι αναγκασμένη να υποκριθεί την εθνική με την στενή σημασία του «έθνους» που μόλις έχει αρχίσει να διαδίδεται. Επιτρέπεται, δηλαδή, η ίδρυση κράτους με εθνική Εκκλησία. Ως προς τα λοιπά της Φιλικής, ο Ν. Υψηλάντης παραλείπει ως ευνόητο τον επαναστατικό στόχο της και τονίζει την ενότητα, βασική προϋπόθεση της οποίας είναι η ανιδιοτέλεια. Αποκρύπτει τον ρόλο του Καποδίστρια και των Υψηλαντών. Στη θέση τους παρουσιάζει μια τριάδα ανωνύμων με λιγότερη Μόσχα και περισσότερη Πελοπόννησο και Κωνσταντινούπολη. Οι «τρεις ανώνυμοι» που ανήκοντας στην Φιλόμουσο Εταιρεία την καπηλεύονται, «φτιάχνοντας την Φιλική» φαίνεται ότι ήταν μια ειλημμένη καποδιστριακή-υψηλαντική απόφαση. Η συγκεκριμένη τριάδα αναφέρεται και από τον Αλέξανδρο Σούτσο το 1829 (Histoire de la révolution grecque, Παρίσι, σ. 12). Η απόλυτη σύμπτωση και στην διατύπωση για την Ιερά Συμμαχία και στην μομφή κατά των «ασήμαντων και επικίνδυνων που μιμήθηκαν την Φιλόμουσο» μας δίνει μια επιπλέον ένδειξη για το πότε και πού μπορεί να γράφτηκε το κείμενο του Ν. Υψηλάντη (βλ. και τα του Χριστόπουλου στο 7ο μέρος).

Ο Douglas Dakin το 1955 γράφει (καταφανώς επηρεασμένος από τον Ν. Υψηλάντη και τον Αλ. Σούτσο) ότι ιδρυτές της Εταιρείας ήταν οι Σκουφάς, Δικαίος και Ξάνθος, βαφτίζοντας τον τελευταίο «Μωραήτη» (British and American Philhellenes During the War of Greek Independence, Ε.Μ.Σ., σ. 19). Το 1973 μεταβάλλει την άποψή του. Αναφέρεται στην γνωστή μας ιδρυτική τριάδα, εξαιρώντας όμως τον (μη Μωραήτη, πλέον) Ξάνθο από την κατάστρωση των αρχικών σχεδίων και αναφέροντας τον Σκουφά ως «μεγαλέμπορο«. Συμπληρώνει όμως ότι «Ο Σκουφάς είχε διατελέσει μέλος του Φοίνικος, μιας εταιρείας που καθώς έλεγαν, είχε ιδρυθεί από τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, όταν ήταν εξόριστος στην Ρωσία» (Ο αγώνας των Ελλήνων για την ανεξαρτησία 1821-1833, 1999, σ. 62-63, αρχική έκδοση: The Greek Struggle for Independence, 1821-1833, 1973). Οι αλχημείες και η σκοπιμότητα από έναν μελετητή που είχε πρόσβαση σε πολλά μυστικά αρχεία είναι πασίδηλη, αλλά και η πλέον ήπια. Εν όψει της ένταξης της Ελλάδας στην ΕΟΚ και της 150ετηρίδας από την Επανάσταση του 21 η αγγλόφωνη ιστορική σχολή επιδείνωσε την αντίστροφη ιστορία των Thiersch, Finlay, Τρικούπη στις δυο πλευρές του Ατλαντικού (Clogg, Woodhouse, St Clair, Frangos, Αλ. Δημαράς, Διαμαντούρος).

Νικόλαος Σκουφάς. Ως προς την «Οδησσό», η προτεραιότητά του είναι αδιαμφισβήτητη. Το ίδιο και η τιμιότητα και αξιοπιστία του. Ωστόσο, το θέμα της Φιλικής είναι πολύ περισσότερο πολύπλοκο. Τα ερωτηματικά για τον θάνατό του είναι πολλά και ξεκινούν από την αινιγματική αφήγηση Αναγνωστόπουλου-Φιλήμονα.

Το κείμενο του Υψηλάντη είναι το μόνο γνωστό αυθόρμητο υψηλαντικό κείμενο σχετικά με την Επανάσταση. Είναι δύσκολα ερμηνεύσιμο, αλλά πολύ ενδιαφέρον. Διασώθηκε στο αρχείο Φιλήμονα με τη μορφή δυο ανολοκλήρωτων χειρογράφων, χωρίς να φτάσει ποτέ στο τυπογραφείο. Η ερμηνεία του περνάει μέσα από την γνώση του χρόνου και τόπου που γράφτηκε, από την γνώση του πότε και πού εξέπνευσε ο Νικόλαος και από την γνώση της σχέσης αυτού και του Γεωργίου Υψηλάντη που συνόδεψαν τον αρχηγό της Επανάστασης στην ρωσική απομόνωση της Αυστρίας. Ο θυμός και η αλαζονεία του Ν. Υψηλάντη είχαν απρόσμενα θετική συνεισφορά για την ιστορία. Η μοναδική μεταφρασμένη και σχολιασμένη έκδοσή του στα ελληνικά έχει εξαντληθεί. Έγινε το 1986 από τον Ελευθέριο Μωραϊτίνη-Πατριαρχέα (Απομνημονεύματα του πρίγκιπος Νικολάου Υψηλάντη) και εδράζεται στην πεποίθηση ότι ο Ξάνθος περιγράφει την πραγματικότητα. Αν και γράφοντάς το ο Νικόλαος Υψηλάντης, αποποιήθηκε την οικογενειακή του ταυτότητα, λίγο έλειψε να δηλώσει την αιτία της ονομασίας του επαναστατικού φορέα. Η «Φιλική Εταιρεία» ή «Εταιρεία των Φιλικών» είναι κατά πάσα πιθανότητα μια Εταιρεία που ουδέποτε ιδρύθηκε. Δεν ονομάστηκε δηλαδή επίσημα κάποιος φορέας ή σύνολο προσώπων με το επίθετο «φιλικός / φιλικοί», ούτε το 1814 ή 1813, ίσως ούτε το 1800, το οποίο τεκμαίρεται από αρκετά εφοδιαστικά έγγραφα. Η όλη Εταιρική δομή είχε διάφορες κατά καιρούς ονομασίες στο τεκτονικό επίπεδο, στο δε οργανωτικό-εξωστρεφές οι Εταίροι ονομάζονταν «ΦΙΛΟΙ«. Το 1820 ή 21 έχουμε το ανεπανάληπτο κατόρθωμα των «Φίλων» που υπό τον συντονισμό της προσωπικότητας που λέγεται Ιωάννης Καποδίστριας πετυχαίνει όχι απλώς να ξεκινήσει μια Επανάσταση, αλλά να την τελειώσει δυο φορές. Την πρώτη το 1823 (οπότε τερματίζεται η εδαφική διεκδίκηση με βάση την επικρατούσα πολιτική και στρατιωτική κατάσταση) και την δεύτερη το 1829 (ακυρώνοντας την ανατροπή που υπέστη από τα βρετανικά δάνεια και τον συνδυαστικά σχεδιασμένο Ιμπραήμ). Η κοινή ιστορία αποσιωπά την στρατιωτική παρέμβαση της Ρωσίας που είναι αποκλειστικά υπεύθυνη για την τουρκική αναγνώριση του επαναστατικού αποτελέσματος (1829) θέτοντας ως στρατιωτικό τέλος της Επανάστασης την ημιτελή ναυμαχία του Ναυαρίνου (1827), που κι αυτή έγινε εξ αιτίας της παρέμβασης Ρώμα, δηλαδή, Καποδίστρια και στηρίχτηκε στην αίτηση προστασίας προς την Αγγλία (1825). Ο προβλεπόμενος από τον Υψηλάντη ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1821/22 θα γίνει το 1828-29 και ο σχεδιασμός των Φίλων θα στεφθεί με επιτυχία, έστω και με μεγάλη καθυστέρηση και τεράστιο φόρο αίματος. Ο Τρικούπης θα καταφερθεί από την πρώτη παράγραφο ως την τελευταία σελίδα του με εμπάθεια εναντίον της Φιλικής Εταιρείας, τονίζοντας ότι ο ταλαίπωρος που την εμπνεύστηκε, δεν γνώριζε καλά ελληνικά. Είχε δίκιο στην γλωσσική διαπίστωση, μόνο που ο Τρικούπης γνώριζε άριστα ότι οι Φίλοι έκαναν την Επανάσταση, όχι οι Φιλικοί. Και οπωσδήποτε γνώριζε από πού προερχόταν αυτή η ονομασία. Έτσι αποκαλούσε ο Χριστός τους μαθητές του, τονίζοντας τον υπέρτατο κανόνα της αγάπης προς τον [οιονδήποτε] πλησίον.

Αὕτη ἐστὶν ἡ ἐντολὴ ἡ ἐμή, ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους καθὼς ἠγάπησα ὑμᾶς. Μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδεὶς ἔχει, ἵνα τις τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ. Ὑμεῖς φίλοι μού ἐστε, ἐὰν ποιῆτε ὅσα ἐγὼ ἐντέλλομαι ὑμῖν. [κατά Ιωάννην, ιε΄12-14]

Το ίδιο ακριβώς είπε και ο Αλέξανδρος Υψηλάντης τις παραμονές της Επανάστασης από το Κισινέφ στην εγκύκλιο προς τους κληρικούς και λαϊκούς των Κυκλάδων και λοιπών νήσων του Αιγαίου: «Δια τα χαμερπέστερα και μηδαμινά κέρδη διαφερόμεθα και γινόμεθα θυσία της επαράτου ημών διχονοίας πάντοτε, ήτις και εν τω κόσμω τούτω αποτελεί την δυστυχίαν μας, και εν τω μέλλοντι θέλει μας παραδώσει, φευ! τω διαβόλω, ως αντιφερομένη εις την ευαγγελικήν κυρίαν εντολήν την Αγάπα τον πλησίον σου ως εαυτόν« [Φιλήμων τ. Α΄, σ. 378].

Στην μάχη της διπλωματίας και του εταιρισμού όλοι υποκρινόντουσαν. Όμως η χριστιανική πλευρά δεν είχε ανάγκη να υποκριθεί τον «Έλληνα», αφού στον όρο αυτό βρισκόταν η άλλη μορφή της υπερεθνικής – ανθρωπιστικής χριστιανικής ταυτότητας. Αντίθετα, η νεωτερική πλευρά υποκρινόταν ότι υποστηρίζει τον «Έλληνα», για να τον χρησιμοποιήσει ενάντια στον «Xριστιανό» και με την πρώτη ευκαιρία ταύτιζε τον «Έλληνα» με τον «Γραικό», ταύτιζε τον «ελληνισμό» με την προσχηματική ή ψευδεπίγραφη «δημοκρατία» και την «ανεξαρτησία» των κρατικών δανείων που κατέληγαν στο κράτος των ημετέρων (1824-25). Την περίοδο εκείνη κυριάρχησε η αντιχριστιανική πλευρά, επειδή ανεπίγνωστα επικράτησε το «αγάπα τον εαυτό σου περισσότερο από όλους». Επειδή όλα αυτά δεν ήταν δυνατόν να ειπωθούν ανοιχτά, συχνά κέρδιζε η πλευρά που μπορούσε να δελεάζει και να εκβιάζει.

Ούτε γι’ αυτό το σύμβολο της Εταιρείας γνωρίζουμε αρκετά. Ποιος το έφτιαξε και τι υπονοεί; Η χριστιανική ταυτότητα στο πάνω μέρος του φαίνεται αδιαμφισβήτητη. Οι δεκαέξι στήλες παριστάνουν βέβαια τον γνωστό-άγνωστο συμβολικό αριθμό. Συνιστά όμως αντίθεση, σύμπτωση ή προσπάθεια παραπλάνησης η επιπεδοποίηση των κυλινδρικών fasces που εμφανίζονται στην Γαλλική και στην Αμερικανική Επανάσταση;

Στον επαναστατικό φορέα (δηλαδή στο εταιρικό επίπεδο) φαίνεται ότι παίρνουν μέρος αμφότερες οι παρατάξεις. Όμως η νεωτερικότητα, υστερώντας συντριπτικά στα στελέχη της μάχης, προσπαθεί δολίως να πάρει με το μέρος της καίρια στελέχη της πολιτικής. Όταν κι αυτό είναι δύσκολο, προτιμά να καταστρέψει την προσπάθεια είτε πριν, είτε αφού εκδηλωθεί ή να εξαγοράσει στελέχη που παρασύρονται στην ιδιοτέλεια, τη στιγμή που αγνοούν το βάθος της υπόθεσης. Αυτό συμβαίνει στην διάρκεια των «εμφυλίων» (1824, 1830-1832). Μια Επανάσταση αποκλειστικά οφειλόμενη στο χριστιανικό έθνος που στεντόρεια και χωρίς υποκρισία διακηρύσσεται «Ελληνική», έρχεται αντιμέτωπη με μια δύναμη που πριν, κατά την διάρκεια και μετά την λήξη δείχνει τα δόντια της εναντίον της προοπτικής δημιουργίας ενός κράτους που θα ορίζεται από την χριστιανική παράμετρο. Τα Συντάγματα 1822-27 έχουν αποκλειστικά αυτόν τον στόχο· να ορίσουν τον «Έλληνα» με τρόπο κατά το δυνατόν στενότερο. Δημιουργήθηκαν την περίοδο ανοχής των καποδιστριακών, ενόψει της χριστιανικής αναγνώρισης από την Μ. Βρετανία, που υποκρινόταν πως αντιδρούσε σε μια Επανάσταση Καρμπονάρων, όχι Φίλων. Δημιουργήθηκαν την στιγμή που οι Μαυροκορδάτος, Νέγρης υποκρίνονταν τους χριστιανούς-αντιπάλους της Εταιρείας. Από την ιστορία απουσιάζει παντελώς η κατάργηση «του Άστρους» από την Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (1826). Το σύστημα αυτό επαναφέρεται με άκρατο λαϊκισμό τον επόμενο χρόνο, ως μοχλός ανατροπής του Καποδίστρια και κατά μίμηση της ανατροπής του Πετρόμπεη το 1823. Ο Καποδίστριας κατόρθωσε -χάρη στους «Φίλους»- να ανακηρυχθεί ηγέτης του κράτους που δημιούργησε, μέσα από τις νομιμοποιητικές δομές των αντιπάλων του και χωρίς να αποκαλύψει δημόσια τον δικό του ρόλο. Είναι τόσο μεγάλη σε βάθος και πλάτος η δράση των καποδιστριακών «Ελλήνων», που όσα και να αποσιωποιηθούν, όσα ντοκουμέντα και να καταστραφούν, πάλι μένουν αρκετά για να την αποκαλύψουν. Μένει φυσικά και το κρυφό κομμάτι της Επανάστασης 1770-1814 που δείχνει ότι οι Έλληνες προηγήθηκαν των Γάλλων. Πριν οι Βολταίροι αποφασίσουν την εξέγερση των Ιακωβίνων, έβαλαν το χέρι τους στο φιάσκο των Ορλωφικών. Ο Καποδίστριας πρόλαβε να πει δυο μόνον λόγια που εκφράζουν ένα μέρος της αλήθειας, όταν η αγγλική αντίδραση βρισκόταν σε χαμηλό σχετικά επίπεδο (1829): «Δεν βρισκόμαστε πια στην εποχή που ο Βολταίρος ξεσήκωνε την αυτοκράτειρα με τις κολακείες του και που οι ραδιούργοι έρχονταν εν ονόματι αυτής της πριγκίπισας, αλλά χωρίς τη ρητή συγκατάθεσή της, να κάμουν εδώ επιχειρήσεις».

Η δεύτερη επαναστατική προσπάθεια των χριστιανών (1787-1792) είχε πολύ καλύτερη προετοιμασία από τα Ορλωφικά και αντίστοιχα σοβαρότερη αποτυχία. Ο μεν Ιωσήφ Β΄έτρεχε να πολεμήσει τους Ιακωβίνους και να γλυτώσει την Αντουανέτα, η δε Αικατερίνη Β΄ έτρεχε να πολεμήσει τους Σουηδούς και να συμβιβαστεί με την Πολωνία. Ο Μαυροκορδάτος έγινε φιραρής πριν ο πόλεμος ξεκινήσει. Αυτά, καθώς και τα του Κατσώνη και του Ρήγα τα γνώριζε καλά ο Καποδίστριας, που είχε εξάλλου δει με τα μάτια του «το Τιλσίτ» στην Λευκάδα και τον «πολωνικό αντιπερισπασμό» να επαναλαμβάνεται στο 1814 στην Βιέννη. Ο άθλος 1814-31 θα πρέπει να κριθεί σ’ αυτό το πλαίσιο

Η κεντρική θέση του μ. Ιγνάτιου στο οικοδόμημα της Εταιρείας και της Επανάστασης τον υποχρέωνε να έχει στάση αντίστοιχη του Καποδίστρια, χρωματισμένη -βέβαια- με τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του. Μαζί με τον Κοραή, τον Μαυροκορδάτο και άλλους θα κινηθεί στην γραμμή «Η Επανάσταση ήταν πρόωρη, η επίκληση της Ρωσίας επέφερε πολιτική ζημία». Θα κατακρίνει τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, φτάνοντας να πει στον αδελφό του Δημήτριο την φράση «να γιατί μισώ τον Υψηλάντη», εξηγώντας να γιατί τον συγχωρώ επί του προσωπικού, όχι όμως για την ζημιά την οποία επέφερε στο έθνος. Θα συνταχθεί -φυσικά- με την στάση του Ρώμα το 1825 για την αίτηση αποκλειστικής προστασίας προς την Αγγλία. Την κρίσιμη στιγμή θα απαντήσει στον Τρικούπη ότι τρεις γνωρίζει που να πληρούν τις προϋποθέσεις του κυβερνήτη, όπως ο Τρικούπης του έθεσε. Τον εαυτό του, τον Ροδοφοινίκη και τον Καποδίστρια. Ο πρώτος αποκλείεται λόγω του ράσου, ο δεύτερος επειδή υπηρετεί την Ρωσία. Έμενε ο τρίτος, ο οποίος από το 1826 προσπαθούσε να απαλλαγεί από την ρωσική υπηρεσία, συντάσσοντας το γνωστό υπόμνημα. Ο Ιγνάτιος προέτρεψε λίγο αργότερα τον Μαυροκορδάτο να συνεργαστεί με τον Καποδίστρια για το καλό της Ελλάδας.

Όσο κάποιος πλησιάζει στον πυρήνα των Φίλων, τόσο η εικόνα θολώνει. Ο Γαζής, ο Ιγνάτιος, ο Ρώμας και ο Καποδίστριας έχουν αντιφατική στάση στη διάρκεια των γεγονότων. Παραπλήσια στάση είδαμε στον Περραιβό. Το θέμα του Ιγνάτιου και του Καποδίστρια είναι τα δυσκολότερα, γιατί αμφότεροι έπρεπε να υπερπηδήσουν ένα ακόμα εμπόδιο. Να επικρίνουν τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, τον οποίο «πρόδωσε» η ρωσική πολιτική. Αν η ανάμειξη του Ιγνάτιου σ’ αυτό το θέμα είναι άγνωστη, η ανάμειξη του Καποδίστρια είναι και προφανής και μερικώς γνωστή. Εδώ λοιπόν είναι που σκοντάφτει τελείως το θέμα της Εταιρείας.

«Τρόπαιον ορθοδοξίας, κατά δυσμενών εχθρών, σύμβολον κλεινόν Βλαχίας, φερ’ εις ράμφος τον Σταυρόν, ος και κέρας του συμβόλου Μολδαυΐας ανυψοί, τας τ’ ηγεμονείας σώζει, αμφοτέρας αυτοψεί». Το 1821 η φαναριώτικη δράση στις ηγεμονίες συμπλήρωνε έναν αιώνα. Από τον Α΄ τόμο του Διονυσίου Φωτεινού «Ιστορία της πάλαι Δακίας, τα νυν Τρανσιλβανίας, Βλαχίας και Μολδαυίας»

Θα μιλούσαμε με μεγαλύτερη άνεση για την Εταιρεία, αν δεν σκοτώνονταν πρόωρα ο Αριστείδης, ο Αναγνωσταράς, ο Δικαίος, ο Θέμελης, αν γνωρίζαμε περισσότερα για τον Τσούνη, τον Ύπατρο, τον Ευμορφόπουλο, τον Λεβέντη, τον Πελοπίδα, τον Ηπίτη, αν η Μολδοβλαχία δεν είχε αποκλειστεί πρόωρα από την ελληνική ιστορία. Αυτό είναι μια απλή υπόθετική πρόταση, στηριγμένη στο αντικειμενικό στοιχείο ότι οι γνώσεις μας για την Εταιρεία είναι πολύ λίγες και χρονικά εστιασμένες. Τα όσα γνωρίζουμε για τους Φίλους ή Εταίρους, τα γνωρίζουμε μετά την επανεκκίνηση του 1818. Τα προηγούμενα είναι διάσπαρτα και περιστασιακά. Άλλα στοιχεία παραβλέπονται και άλλα εντάσσονται βίαια στο δόγμα της Οδησσού και στην λογική του εγγράφου που περιφέρει ο Ξάνθος επί 16μηνο προκειμένου «να παραδώσει την ιδέα του σε ικανά χέρια». Υποτίθεται ότι όλα εξελίσσονται μετά το 1818. Μάλιστα, ο Βασίλης Κρεμμυδάς πιστεύοντας ότι ο Ρήγας που έδρασε στις ηγεμονίες «δεν κοίταζε καθόλου προς την Ρωσία» και ότι ο τρεις φορές Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ ήταν ένας «σκληρός αντίπαλος του διαφωτισμού» (βλ. πιο κάτω), βρήκε και τις τρεις αιτίες της ραγδαίας εισροής μελών στην Εταιρεία στο διάστημα 1818-1820: α) την ανεργία των ναυτικών και επαγγελματιών μετά την ναπολεόντεια περίοδο με την υπερπροσφορά εργασίας, β) τα ανενεργά κεφάλαια – μικρομεσαία και μεγαλύτερα που αναζητούσαν επενδυτική διέξοδο, γ) τον κίνδυνο επαναπατρισμού των επαγγελματιών λόγω της οικονομικής κρίσης 1816-17. Είναι μια εξαιρετικά πρωτότυπη άποψη που αναμειγνύει έναν ενστικτώδη εταιρικό μιμητισμό μ΄ έναν υλιστικό στόχο που εξελίσσεται αναπάντεχα χάρη στην «οικονομική κρίση του 1817». Είναι σημαντικό ότι ο Β. Κρεμμυδάς είναι από αυτούς που έχουν καταφέρει να δουν -ως ένα βαθμό- ότι η δολοφονία του Καποδίστρια δεν οφείλεται σε αίτια εσωτερικά. Στη συνολική ερμηνεία όμως, η παγίδευσή του είναι αναμενόμενη, με βάση τα θέσφατα. Σύμφωνα με ένα βασικό θέσφατο, δεν έχει σημασία η δίκαια διακυβέρνηση, αλλά η ποσότητα των ανθρώπων που συμμετέχουν στην λήψη της κυβερνητικής απόφασης. Ο καθ’ όλα ειλικρινής Κρεμμυδάς παραδέχεται ότι είναι άγνωστοι οι λόγοι για τους οποίους ο Υψηλάντης δεν τήρησε το ραντεβού του στην Πελοπόννησο. Ταυτόχρονα πιστεύει ότι ο αφορισμός των Επαναστατών από τον Πατριάρχη είναι μια αντεπαναστατική πράξη, παραλείποντας όχι μόνον τα στοιχεία που δείχνουν ότι η Εταιρεία πηγάζει από το Πατριαρχείο, αλλά και την εξήγηση στο γιατί απαιτείται η λύση του όρκου των Φίλων από τον Πατριάρχη, αν η επαναστατική Εταιρεία πηγάζει από τον Βολταίρο. Συνεπώς, ακόμα κι αν είχε μπροστά του το καποδιστριακό κείμενο της Κέρκυρας ο Κρεμμυδάς, θα έβρισκε έναν τρόπο να παραβλέψει το περιεχόμενό του ή να το δικαιολογήσει σ’ ένα πλαίσιο ουτοπίας. [Από το Σπυρίδωνα Τρικούπη στο σήμερα, Εισαγωγικός τόμος στην Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως του Σπυρίδωνα Τρικούπη, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και την Δημοκρατία, 2007].

Ποιος λοιπόν είναι «ΕΛΛΗΝΑΣ«; Δεν είναι βέβαια ο εντόπιος χριστιανός που πήρε τα όπλα και πέτυχε απομάκρυνση της οθωμανικής διοίκησης (Α΄ Εθνοσυνέλευση, Μαυροκορδάτος-Νέγρης). Πολύ περισσότερο δεν είναι ο προηγούμενος που μιλάει ρωμαίικα, αττικά ή ομηρικά ελληνικά (Β΄ Εθνοσυνέλευση, όπου το χέρι του Μπένθαμ εμφανίστηκε και θα φαινόταν εντονότερα στη συνέχεια). Αυτοί οι ορισμοί οδηγούν στο κοραϊκό κράτος μέχρι τον Ισθμό, ή την Λαμία, ή -σε έσχατο όριο- την Λάρισα. Χωρίς την Κύπρο, την Κρήτη, την Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη. Ένα έθνος-κράτος με την χριστιανική παράμετρο εξαρτώμενη από την ελλαδική. Βλέποντας την πραγματική Εταιρεία των Φίλων, γίνεται φανερό ότι το ελληνικό έθνος έχει υπερεθνική διάσταση. Αν υποθέσουμε ότι μετά την ανάδειξη του Υψηλάντη υπάρχει ξεχωριστή Εταιρική Αρχή, αυτή είναι που στέλνει γράμμα στον Λάζαρο Κουντουριώτη για να τον ενημερώσει, να τον νουθετήσει, να τον προειδοποιήσει. Το γράμμα αυτό λέει ότι «ο σεβαστός ανήρ Αλέξανδρος Υψηλάντης εψηφίσθη παρά της Βουλής και των αρχόντων Γενικώτατος Έφορος παντός του Ελληνικού». Του λέει ακόμα ότι αν αποφασίσει να συναριθμηθεί με την Εταιρεία, να στείλει άνθρωπο στις Μηλιές για να προσκαλέσει τον Άνθιμο Γαζή και αυτός, βλέποντας το γράμμα θα τον κατηχήσει κατά τον τρόπο που γνωρίζει.

Σε προφορικό λόγο που διασώζει ο Γάλλος Georges Bory de Saint-Vincent, ο Καποδίστριας του είπε: «Πρώτα είμαι Έλληνας, γιατί γεννήθηκα σ’ αυτή τη χώρα, είμαι Έλληνας από πατέρα και μητέρα· … Είμαι Έλληνας εκ γενετής, από καθαρή αγάπη, από αίσθημα, από καθήκον και από θρησκεία». Αυτά λέγονται το 1829, ως απάντηση στην κατηγορία που ήδη εκτοξεύεται, ότι ο Καποδίστριας θέλει να κάνει την Ελλάδα Ρωσική επαρχία. Στο πλαίσιο αυτό ο Καποδίστριας δεν λέει όλη την αλήθεια, αλλά εξηγεί στον Bory ότι αυτοί που τον κατηγορούν, δυσανασχετούν επειδή καθορίζει τα σύνορα μέσω του Δ. Υψηλάντη και όχι μέσω του Φαβιέρου, ώστε να προστεθεί μια ακόμα «αποτυχία» στην μεγάλη σειρά των προηγούμενων δυτικών «φιλελληνικών συνδρομών». Ένα τμήμα όμως της «ελληνικής ταυτότητας» σχηματίζεται, γιατί ο Καποδίστριας δεν υπονοεί μόνον τις πρόσφατες δράσεις του Κόχραν και της Λονδρέζικης Επιτροπής στις οποίες ανήκει και ο Φαβιέρος, αλλά και τις παλιότερες, από την εποχή των Ορλωφικών.

Υπάρχει περίπτωση ο αρχηγός της Εταιρείας να μην ορίζει τον «Έλληνα»; Σε μεγάλο ποσοστό τον έχει ήδη ορίσει στην Κέρκυρα, το 1819, με την προσφώνηση «Τέκνα της Αγίας Μητέρας μας Εκκλησίας«. Τον έχει προσδιορίσει με την δράση του στον χώρο της παιδείας και στον χώρο της διεθνούς πολιτικής. Τον προσδιορίζει καθημερινά με αυτό που εξοργίζει περισσότερο απ’ όλα τους αντιπάλους του. Την δικαιοσύνη και την προστασία των αδυνάτων. Και αυτοί οι αντίπαλοι, μη θέλοντας επίσης να πουν καθαρά τι τους ενοχλεί στον Καποδίστρια, σπεύδουν να δηλώσουν την ελληνική ταυτότητα με τον προσδιορισμό «πολίτης». «Έλληνας» είναι ο «Έλληνας πολίτης», δηλαδή αυτός που κάθε στιγμή προσδιορίζει η «λαϊκή βούληση«.

Σύμφωνα με τον Πέτρο Πιζάνια, ο Καποδίστριας δεν μπορεί να είναι αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας, διότι, δεν είχε ελληνική ταυτότητα· και δεν είχε ελληνική ταυτότητα διότι ήταν «Κερκυραίος ευγενής και κοσμοπολίτης» (Από Ραγιάς Έλληνας πολίτης, στο συλλογικό βιβλίο με επιμέλεια του ιδίου Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 – Ένα ευρωπαϊκό γεγονός, σ. 69). Εδώ έχουμε δυο εγκλωβιστικά θέσφατα. Την ταξική Επανάσταση (φτωχοί εναντίον πλουσίων, επειδή το χρήμα πρέπει να μοιράζεται βιαίως) και την γλωσσικά εθνική ταυτότητα. Στο δεύτερο σημείο ο Π. Πιζάνιας έχει μερική επιτυχία. Ο Καποδίστριας έχει όντως υπερεθνική ταυτότητα, που δεν είναι άλλη από του Χριστιανού και του -κατά Σωκράτη- Έλληνα. Κόντρα σ’ αυτή την ταυτότητα διαμορφώθηκε το κοραϊκό κράτος των Γραικών σταδιακά ως σήμερα. Στο κεντρικό ερώτημα όμως «Γιατί επιλέγεται ο Καποδίστριας το 1827; Γιατί κάποιοι είπαν αφελώς και αναπόδεικτα ότι αρχηγός της Εταιρείας ήταν ο Καποδίστριας;» τι απαντά η ίδια άποψη; Το κείμενο του Π. Πιζάνια αποκαθιστά την δική του αλήθεια με την πειστικότητα του Ξάνθου και τα ραβδογράμματα που προκύπτουν από τον κατάλογο του Σέκερη. Ακόμα και ο Σέκερης όμως σ’ αυτά που δεν περιέκοψε, αποκαλύπτει τον αρχηγικό ρόλο του Πατριάρχη. Ακόμα και ο Ξάνθος τον αναφέρει «κατηχημένο». Σε κανένα σημείο των εταιρικών κειμένων δεν υπάρχει καταγεγραμμένος ο στόχος της «République», τουλάχιστον όπως την εννοεί η δυτικόφιλη πλευρά. Ο Καποδίστριας το 1819 είπε «φιλελευθερισμός ναι, αλλά με απόλυτη προσήλωση στην χριστιανική πίστη«, συνεπώς ο «Γραικός» στον οποίο συνεχώς αναφέρεται, δηλώνει την συνύπαρξη ελληνοφωνίας-χριστιανικής πίστης, πράγμα που επιβεβαιώνει η 24-2-1821. Καμιά σχέση δεν έχει με τον καρλομάγνειο Γραικό του Κοραή που υπονοεί ότι ο φιλελευθερισμός στρέφεται εναντίον της χριστιανικής πίστης και συνεπώς, η αναπόφευκτη Επανάσταση ορίζει εθνογένεση. Γιατί άραγε ο Κοραής δεν έβγαλε το 27 έστω και τις μισές κραυγές από εκείνες του 31; Το 1827 και το 1830 ονομάστηκε «Γραικία» η «Ελλάδα» του Καποδίστρια και των Υψηλαντών. Το 1832 ονομάστηκε «Roi de la Grèce» ο Όθων. Ο Έλλην Κοραής σιώπησε. Μήπως ο Φοίνικας που έσπευσε να σπιλώσει και να καταργήσει ο Armansperg ήταν σύμβολο των Γραικών του Κοραή και όχι των Ελλήνων Φίλων;

Ο «Έλληνας» που επανίσταται μερικώς το 1821 είναι αυτός που έπεσε για πρώτη φορά το 1204 και για δεύτερη φορά το 1453. Δεν είχε επίσημα τον προσδιορισμό αυτό τότε, έσπευσε όμως από τον 13ο και τον 15ο αιώνα να μεταφέρει τα φώτα του και την πολιτική του παρακαταθήκη στην Ιταλία και στην Ρωσία κυρίως, αναφερόμενος σε αναγέννηση του ελληνικού παρελθόντος. Και από τα μέσα του 18ου αιώνα η Μαρία Θηρεσία της Αυστρίας δημιούργησε ιδιαίτερα προνομιακό κλίμα για τους Έλληνες της αυτοκρατορίας, κάτι που συνεχίστηκε επί Ιωσήφ Β΄, όχι όμως επί Φραγκίσκου Β΄, ο οποίος θα αντιμετωπίσει τον Ναπολέοντα αυτοκράτορα και θα χάσει τον τίτλο του Ρωμαίου για χάρη της δημοκρατίας που ετοίμαζε την δική της «Ρώμη» και δεν ανεχόταν την ανάσταση της Ρώμης των Ελλήνων.

Όποιος πιστεύει ότι ο επαναστατικός στόχος αλλάζει από τον Ρήγα στους Φίλους, θα πρέπει, πέρα από όσα είπαμε, να δει προσεκτικά και τον κατάλογο του Π. Σέκερη, αλλά και την δήλωση του Σπηλιάδη: Απόστολοι περιήρχοντο εις την Ελλάδα, και κατήχουν πολύ προ του 1816 εις τα του Ρήγα Φεραίου» (Η κατά Ιωάννην Φιλήμονα σύντομος βιογραφία του Ν. Σπηλιάδου και περιπέτειαι του ιδίου μυηθέντος τα της Φιλικής Εταιρίας, σ. 55). Για παράδειγμα, ο Κασομούλης αναφέρει τον σημαντικό ρουμελιώτη οπλαρχηγό Στορνάρη ως μυημένο το 1816 από τον Τουρτούρη και υποστηριζόμενο από τον «εταιρίσταν» και γραμματέα του Αλή πασά, Μάνθο. Τον Μάνθο Οικονόμου τον αναφέρει ο Περραιβός στην γενιά των προ του 1800 εταιριστών (Εταιρεία του Ρήγα). Κανέναν από τους τρεις (Μάνθο, Τουρτούρη, Στορνάρη) δεν περιλαμβάνουν στους καταλόγους τους οι Σέκερης και Ξάνθος. Ο Φιλήμων που περιφερειακά και στις υποσημειώσεις αφήνει υπονοούμενα εταιρικής αυτοαναίρεσης, κάνει φιλότιμη προσπάθεια να γεμίσει τα «κενά» της «μη καποδιστριακής» Εταιρείας. Καταγράφει τον Μάνθο Οικονόμου ως μυημένο το 1819 στα Ιωάννινα και κάποιον Ηπειρώτη Δημήτριο Λουκά Τουρτούρη (γιό του Τουρτούρη που αναφέρει ο Κασομούλης;) ως μυημένο το 1821 στην Ρωσία. Μπορούμε να θεωρούμε σίγουρο ότι η Εταιρεία που γνωρίζουμε μέσα από τους Ξάνθο-Σέκερη-Λεβέντη δεν είναι η Εταιρεία του 1813 ή 1814, αν θεωρήσουμε αυτή την περίοδο ως έτος επανεκκίνσης της Επανάστασης. Είτε πρόκειται για επανασύσταση, είτε για αναμόρφωση, είτε για συνένωση, είτε για όποιον άλλον εταιρικό ανασχηματισμό, το 1818 αποτελεί τομή για την Εταιρεία.

Την στιγμή που ο Καποδίστριας φτάνει στην Κέρκυρα, στο Παρίσι, στην Βιέννη και στο Λονδίνο εκδίδονται ή αναγγέλλονται νέες περιοδικές εκδόσεις του διαφωτισμού που προαναγγέλλουν την Ελληνική Επανάσταση, όχι την ίδια όλα.

Παρότι είναι τελείως παρακινδυνευμένο να μιλήσει κάποιος για την εταιρική κρίση που προκλήθηκε το 1818, η προφανής αντιστροφή που υπάρχει στο δίδυμο Γαλάτης-Φιραρής (ο πρώτος «μυεί» τον δεύτερο) δείχνει προς μια κατεύθυνση που πρέπει να διερευνηθεί. Ο Κ. Υψηλάντης πεθαίνει ξαφνικά το 1816. Η Αθηνά του Κοραή καταγγέλλει ή υποσκάπτει ή απειλεί τον Φοίνικα των Μαυροκορδάτου Φιραρή και Καποδίστρια εντός της Φιλομούσου και η ταραχή κορυφώνεται στην Κωνσταντινούπολη, όταν η Αθηνά ως Φιλόμουσος του Guilford αποσπά μέλη από τον Φοίνικα ως Φιλόμουσο του Καποδίστρια. Η απώλεια του Σκουφά δίνει την ευκαιρία στην Αθηνά να διεκδικήσει την όλη Φιλόμουσο και ο Φοίνικας αποστασιοποιείται χάριν της ενότητας (ίσως τότε να συμφωνήθηκε η Οδησσός), αφήνοντας την υπόθεση να φτάσει στο «εταιρικό ακροατήριο» της Μόσχας, το οποίο προφανώς συνδέεται με τα εταιρικά δίκτυα της Δύσης. Δημιουργούνται οι Εφορίες με στόχο την συγκράτηση των οικονομικών διασπαθίσεων, αλλά και την νομιμοποίηση της «εκλογής» του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Τότε -σύμφωνα με την εκδοχή της ιστορίας- εμφανίζεται η ομάδα των 8 που πάει να παραδώσει στον Καποδίστρια την Εταιρεία, αλλά αυτός την αρνείται. Το έγγραφο της 22-9-1818 που συνοδεύεται από την αφήγηση του Ξάνθου (θεωρία «ιδρυτών-αρχηγών»), δεν έχει την παραμικρή αξιοπιστία για πολλούς λόγους. Βέβαιο είναι ότι αυτά που περιγράφει δεν αποτελούν την αιτία για την οποία συντάχθηκε. Άγνωστο είναι πότε γράφτηκε και ποιον σκοπό εξυπηρετούσε. Επιπλέον, αυτά που παραμένουν αναπάντητα είναι πολλά ερωτήματα, όπως τι ακριβώς έγινε στην Εταιρεία, ποια πλευρά επινόησε την θεωρία των ιδρυτών-αρχηγών και πώς αυτή η ιστορία επέδρασε στους πρόκριτους της Πελοποννήσου, στον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, στον αρχιμανδρίτη Δικαίο και σε άλλους σημαντικούς κρίκους της πολιτικής, του στρατού και του εταιρισμού. Η κρίση του 1818 δημιουργεί μια εταιρική επανεκκίνηση το φθινοπώρου του ίδιου έτους. Την επιβεβαιώνει ο εκδοτικός οργασμός του 1819. Νέες φιλολογικές και επιστημονικές εφημερίδες εκδίδονται (Καλλιόπη, Μέλισσα, Αθηνά, Μουσείο, Ίρις ή τα νυν Ελληνικά). Οι περισσότερες λειτούργησαν για πολύ μικρό διάστημα, όλες εκδόθηκαν με φιλοκοραϊκό ή αντικοραϊκό στόχο, η τελευταία δεν εκδόθηκε ποτέ. Την κρίση αυτή επιβεβαιώνει η προσπάθεια μεταχρονολόγησης γεγονότων στον Φιλήμονα και στην διαμάχη Ξάνθου-Αναγνωστόπουλου. Η διαμάχη τους, ενώ κράτησε χρόνια, ουδέποτε μπήκε στην ουσία. Ίσως επειδή θα αποκάλυπτε αυτά που κανένας δεν μπορούσε να αποκαλύψει. Την κρίση του 1818 επιβεβαιώνει το αρχείο του Σέκερη. Αφενός περιέχει έναν χρονικά και ιεραρχικά περίεργο κατάλογο μελών, αφετέρου ξεκινά απότομα την επομένη της υποτιθέμενης μύησής του, ενώ δείχνει να γνωρίζει από χρόνια πρόσωπα και πράγματα. Η κρίση θέτει θέμα ταυτότητας της Εταιρείας (και της Επανάστασης). Το ζήτημα αυτό προκαλεί το περιβόητο ταξίδι του Ξάνθου. Το ίδιο ζήτημα προκαλεί μετά την Επανάσταση, το Υπόμνημα (1835), την Απολογία (1837), την Αναφορά στην συντακτική Βουλή (1843) και, τελικά, τα Απομνημονεύματά του (1845). Την απόκρυψη των ρόλων του τσάρου, του Καποδίστρια, του Πατζιμάδη και του πραγματικού Ξάνθου μπορεί να τις δει κάποιος στην σύγκριση των λογοκριμένων επιστολών που δημοσίευε ο Ξάνθος στα Απομνημονεύματα με τις πρωτότυπες, τις οποίες δεν κατέστρεψε. Ο «ιδρυτής» Ξάνθος δεν μπορούσε να φανερώσει την παρουσία του Μάνου στην ανάδειξη του Υψηλάντη ως Γενικού Εφόρου, ούτε ποιος σκάρωνε το καταστατικό για την Φιλόμουσο και Φιλάνθρωπο Γραικική Εμπορική Εταιρεία. Πολύ περισσότερο, έπρεπε να αποκρύψει τον ρόλο της Ρωσίας και του Καποδίστρια. Και αφού όλοι έκρυβαν την τεκτονική τους ιδιότητα, κάποιος έκρινε ότι συνέφερε στον Ξάνθο να την προβάλλει.

Τρεις τελείες πριν το «Εμμανουήλ» και μετά το «Ν». Ένα από τα βασικά στοιχεία στα οποία ο Ξάνθος πιέζεται να στηρίξει την θεωρία του έχει κωμική διάσταση. Στοχεύει προφανώς στην αντιδιαστολή από την διπλή αποκήρυξη των μυστικών Εταιρειών που κάνει ο Καποδίστριας-κυβερνήτης. Εκτός του ότι η Επανάσταση και η προεπανάσταση βρίθει από ιεραρχικά ανώτερες τεκτονικές σημάνσεις σε πρόσωπα με καίριο ρόλο, ο Ξάνθος δεν έχει καν σταθερή σήμανση και θέση στο «συμφωνητικό παράδοσης της Εταιρείας»

Αυτό είναι ένα αντίγραφο του συμφωνητικού της 22-9-1818 που βρίσκεται στο Αρχείο Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος (αρ. 7299). Ο Ξάνθος υπογράφει τελευταίος μεταξύ τεσσάρων και ως ο μόνος των τριών στιγμών. Είναι δυνατόν το έγγραφο που πιστοποιεί ότι η Εταιρεία δεν διευθύνεται από τον Καποδίστρια να κυκλοφορεί προς υπογραφήν σε πολλαπλά αντίγραφα επί 15 μήνες και στην διαδρομή να συμβαίνουν τα αντίθετα από αυτά που γραπτώς περιγράφονται;

Σ’ αυτό το αντίγραφο του συμφωνητικού της 22-9-1818 ο Ξάνθος υπογράφει δεύτερος από τους οκτώ «αρχηγούς» και ως «κοινός θνητός». Το έγγραφο δημοσιεύεται στον Α΄ τόμο του Αρχείου Ξάνθου (ΙΕΕΕ, 1997). Και εδώ ο συντάκτης ξέχασε να βάλει την υποτιθέμενη εταιρική σφραγίδα των 9 αρχηγών της υποτιθέμενης Εταιρείας. Ο Φιλήμων λέει ότι είδε κι άλλες εκδοχές του ίδιου εγγράφου. Σ’ αυτό το έγγραφο και στην αφήγηση δυο «ιδρυτών-αρχηγών» της «Φιλικής Εταιρείας» το ελληνικό κράτος βασίζει τον αρνητικό ιδρυτικό του μύθο (δεν οργάνωσε την Επανάσταση ο Καποδίστριας)

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

2 Responses to ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (12ο μέρος)

  1. Παράθεμα: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (11ο μέρος) | Το καραβάκι της ιστορίας

  2. Παράθεμα: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (13ο μέρος) | Το καραβάκι της ιστορίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.