ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (8ο μέρος)

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 7ο ΜΕΡΟΣ

Klemens von Metternich, «ο μεγαλύτερος εχθρός της Επανάστασης». Ένα από τα λίγα σημεία στα οποία -αλίμονο- συμφωνεί ο μαρξισμός με την παράδοση χωρίς να διευκρινίζεται η ατία της εχθρότητας. Ο Μέτερνιχ είχε διαφωνήσει με την Ιερά Συμμαχία του τσάρου Αλέξανδρου και την δέχτηκε κατόπιν «οδηγιών» του Βρετανού Castlereagh ο οποίος δεν την υπέγραψε

Στην «φρικτή πολιτική αδικία και φρικτοτέρα αυτή πολιτική ύβρι» του Μέτερνιχ ο Καποδίστριας απάντησε συστήνοντας την Φιλόμουσο Εταιρεία των Αθηνών, «διωχθείσαν μεν εκ της Βιέννης, ευρούσαν δε άσυλον εν τη πρωτευούση της Βαυαρίας, και έδειξεν ούτως, ότι το ελληνκόν έθνος υπάρχει» (Φιλήμων). [Ας θυμηθούμε ότι η επαυξημένη εκδοχή αυτής της προπαγάνδας συνεχίστηκε επί Καποδίστρια και Όθωνα με τον Φαλμεράυερ]. Για να αποσυνδέσει κατά το δυνατόν το ελληνικό ζήτημα από την ελληνοφωνία, ο Φιλήμων παρεμβάλλει τον Γερμανό καθηγητή φιλοσοφίας Alexander Lips. Αυτός ο «σοφός άνδρας, αληθινός χριστιανός και τίμιος άνθρωπος» υποβάλλει υπόμνημα το οποίο περιέχει και θέση για τις υποχρεώσεις της Ευρώπης έναντι των Ελλήνων. Ο Lips ευχόταν να εισέλθει ο τσάρος Αλέξανδρος στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης και να ονομαστεί έτσι «Ελευθερωτής των Ελλήνων». Ο Φιλήμων δεν δίνει μεγαλύτερη έκταση στο θέμα και δεν αναφέρει σ’ αυτό το σημείο τους μητροπολίτη Ιγνάτιο και αδελφούς Στούρτζα που συμμετείχαν στις κινήσεις διαμόρφωσης της τσαρικής στάσης. Υπενθυμίζουμε ότι η ανοιχτή μάχη μεταξύ εθνικής Γραικίας και υπερεθνικής Ελλάδας θα αρχίσει να φαίνεται το 1823. Τότε η Βρετανία -πλαγίως- θα εγκαταλείψει πρώτη το δόγμα των «Τούρκων υπηκόων», υπό τον κίνδυνο να χάσει τελείως από την Ρωσία τον έλεγχο του ελληνικού κράτους, που φαίνεται μεν υπό την αγγλική κυριαρχία (προσωρινό Πολίτευμα εθνικού κράτους), γνωρίζει όμως ότι αυτό θα ανατραπεί άμεσα.

1821. Η ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΑΓΕΝΝΑΤΑΙ. ΕΛΛΗΝΑΣ=ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ. Όσα δεν μπορούν να ειπωθούν στο «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος» θα ειπωθούν στο «Μάχου υπέρ της ανορθουμένης -λόγω πίστης- πατρίδας» προς στους ελληνόφωνους των ηγεμονιών. «ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ» = Κατεύθυνσις: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ. Η «Ελευθερία» έρχεται μέσα από την πίστη στον Χριστό: ταύτιση με όσα είπε ο Καποδίστριας στην Κέρκυρα το 1819

Υπενθυμίζουμε και πάλι ότι ο Αλ. Υψηλάντης στην κρυφή επαναστατική προκήρυξη της 24-2-1821 αποκαλεί «Έλληνες» τους Σέρβους και τους Βούλγαρους. Παραλείποντας κάθε σύνδεση της Επανάστασης με την Ισπανία και την Ιταλία και κάθε φράση που στην κεντρική προκήρυξη είχε κατά λέξη ή κατά νόημα το «κατά μίμησιν…», κρατά μόνον την συσπείρωση των επαναστατημένων γύρω από τον Τίμιον και Ζωοποιόν Σταυρόν υπό το σύνθημα «εν τούτω τω σημείω νικώμεν«. Οι σημαίες του έχουν τον Σταυρό εντός στεφάνου, την ιστορική του Ύψωση από τους Αγίους Κωνσταντίνο & Ελένη, την παράσταση του αναγεννώμενου Φοίνικα. Το 1821 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης έχει τον ρόλο του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Η ταυτότητα των Επαναστατών διαγράφεται με σαφήνεια. Επαναστατεί το γένος των Ελλήνων, δηλαδή οι Χριστιανοί της Ορθοδοξίας. Στις 18-2-1821 ο Υψηλάντης δηλώνει ότι θα «διαβεί τον Προύθο». Γράφει στον Καραβιά που βρίσκεται στην άλλη πλευρά (στο παραδουνάβιο Γαλάτσι) να λάβει τα όπλα, θυμίζοντάς του το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο: «Ο προς πάντας την ειρήνην παραγγέλλων Ιησούς, δια τας περιστάσεις είπε προς τους μαθητές του. Όποιος δεν έχει μάχαιραν, ας πωλήσει το φόρεμά του και ας αγοράση. Ταύτα φωνάζει οδυνηρώς και προς ημάς άπαντας η παναθλία ημών Μήτηρ, η ποτέ μεν λαμπρά και περιώνυμος, τώρα δε άδοξος και ακλεής Ελλάς. Όλοι λοιπόν ας υπακούσωμεν ευπειθώς εις την ιεράν αυτής φωνήν. Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος είναι μεγίστη εντολή της Εκκλησίας μας». Και δεν είναι μόνον η επαναστατική ταυτότητα ξεκάθαρη. Η Επανάσταση συνδέεται με τον Καποδίστρια και με το «ιδρυτικό» πλαίσιο της Φιλικής Εταιρείας. Στις 17-12-1820 γράφοντας από το Κισινέφ στους αδελφούς της Εταιρείας, ο Υψηλάντης συνέδεσε την επικείμενη εθνεγερσία με το Συνέδριο της Βιέννης: «Η υπέρ της αναγεννήσεως της Ελλάδος προθυμία σας, την οποίαν κατά διαφόρους περιστάσεις εδείξατε, είναι μάρτυς τρανότατος των ελληνικών σας φρονημάτων. […] ημπορούμεν και ημείς να αποκτήσωμεν τους αειθαλείς στεφάνους της ευκλείας, και να αποδείξωμεν εις εκείνους, οι οποίοι μας θεωρούσιν ως σβησμένους από τον κώδικα των εθνών, ότι σώζεται η Ελλάς και ότι ημείς είμεθα αληθινοί απόγονοι των Ελλήνων και κληρονόμοι των μεγάλων και λαμπρών αρετών των» [Ξόδιλος, Πρόοδος της Εταιρείας των Φιλικών εν τη Επαναστάσει].

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η επιβεβαίωση των διακηρύξεων Lips-Καποδίστρια-Υψηλάντη στην Πελοπόννησο, όπως την μεταφέρει ο Φιλήμων δια στόματος Αναγνωστόπουλου. Στις 13-9-1821 γίνεται η πρώτη διαπραγματευτική συνάντηση μεταξύ πολιορκητών και πολιορκούμενων έξω από το κάστρο της Τριπολιτσάς. Η ουσιαστική συζήτηση ξεκινάει με τον Σεχ Νετσίπ εφέντη να ρωτάει «Ειπέτε μας στον Θεό σας, τι πράματα είναι ταύτα και ποια τα αίτια; Εσείς μόνοι είσασθε οι Μωραήτες ή όλο το μιλέτι σας; Έχετε κανένα κεφάλι; Είστε ακουμπισμένοι εις κανένα κιράλη; [βασιλιά]«. Όταν έρχεται η σειρά του Αναγνωστόπουλου (εκπρόσωπου του Δημήτριου Υψηλάντη) οι 8 Τούρκοι και Αλβανοί μουσουλμάνοι ακούν την θέση της Φιλικής Εταιρείας, όπως την προετοίμασε παρασκηνιακά ο Καποδίστριας: «Από την Ρωσίαν όχι μόνον μεγάλος άνθρωπος δεν ημπορεί να έβγη, αλλ’ ούτε μικρός, χωρίς την είδησιν του αυτοκράτορος. Ο πρίγκιψ Αλέξανδρος Υψηλάντης, ένας τόσον μεγάλος, εβγήκεν από την Ρωσίαν φανερά εις την Βλαχίαν, έβγαλε φερμάνι, με το οποίον προσκάλεσεν όλους τους λαούς της Ελλάδος να πιάσουν τα άρματα με απόφασιν, ή να ελευθερώσουν την πατρίδα των, ή να αποθάνουν. Ευθύς λοιπόν οπού οι λαοί της Ελλάδος ήκουσαν την φωνήν του αρχιστρατήγου των, έπιασε και η Πελοπόννησος τ’ άρματα» [τ. Δ΄, σ. 210]. Να σημειώσουμε εδώ ότι ειδικά ο Α΄ τόμος του Φιλήμονα (1859), η συνέχεια της Φιλικής του 1834, όχι μόνο δεν ανασκευάζει την ακατανόητη επί της ουσίας διαμάχη Ξάνθου-Αναγνωστόπουλου, αλλά με περισσότερα στοιχεία και σε σχέση με το 1834 περιέχει την αυτοανατροπή μιας Εταιρείας ανωνύμων της Οδησσού που ήταν εξ αρχής καποδιστριακή.

Για να τονίσει ο Φιλήμων την σπουδαιότητα που είχε η εμφάνιση του Υψηλάντη μέσα στο καθημαγμένο της Κωνσταντινούπολης (ιδιαίτερα) εταιρικό περιβάλλον, λέει ότι η υπογραφή της πρώτης επιστολής του Αρχηγού προς τους εν Κωνσταντινουπόλει αδελφούς και πατριώτες θεωρήθηκε ως «η πασιφανεστέρα αλλοίωσις της δεξιάς του Υψίστου», δηλαδή μια Θεία παρέμβαση δια του -συμβολικώς- εκ δεξιών Του καθημένου Χριστού. Μέσω κινήσεων που ίσως κάποτε μάθουμε, ο Καποδίστριας στο διάστημα 1819-1820 είχε σώσει την Εταιρεία από την διάλυση και την κοραϊκή υπεξαίρεση. Η πρώτη μεγάλη μάχη είχε κερδηθεί. Αντίθετα από ό,τι με τον Ρήγα και την Επτάνησο Πολιτεία, η Επανάσταση των Χριστιανών είχε κερδίσει το δικαίωμά της να ξεκινήσει. Η αδελφότητα της Μόσχας είχε κυρώσει τον πρώτο πολιτικό αρχηγό της Ρωμηοσύνης μετά το 1453. Και η Ρωμηοσύνη αυτή στα κείμενά της μιλούσε πάντα και μόνο για «Ελληνισμό». Σύμφωνα με τον Φιλήμονα, όταν ο Καποδίστριας διόριζε το 1828 στρατάρχη τον Δημήτριο Υψηλάντη στον Πόρο, είπε: «Η θέσις ην κατέχω, ανήκεν εις τον Υψηλάντην…».

Η σημαία της Ελληνικής Επανάστασης είχε ακόμα μια απεικόνιση. Με τους Αγ. Κων/νο – Ελένη και την φράση ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ. Η Α΄ Εθνοσυνέλευση θα καταργήσει τον Φοίνικα το 1822. Η Γ΄ Εθνοσυνέλευση θα θέσει τις προϋποθέσεις εμφάνισης του Καποδίστρια το 1826 και θα τον εμφανίσει το 1827. Ο Καποδίστριας θα επαναφέρει τον Φοίνικα στην Δ΄ Εθνοσυνέλευση το 1829, δημιουργώντας τεράστια αντίδραση στους κοραϊστές

Αυτή είναι σε γενικές γραμμές η εξέλιξη στην Εταιρεία των Φίλων το 1820 και η σύνδεσή της με το 1821 και το «ιδρυτικό» 1814 που ίσως αποτελεί τεχνικό, παρά ουσιαστικό σημείο. Δηλαδή το 1814 δεν δημιουργείται μια Εταιρεία, αλλά γιορτάζεται η επανσχηματοίησή της μετά την ήττα του Ναπολέοντα. Όνομα υπάρχει από παλιά. «Εταιρεία των Φίλων». Το σχήμα της θα το καθορίσουν τα νέα δεδομένα της Βιέννης και του Παρισιού. Το 1815 η Ευρώπη έχει δυο Συμμαχίες, την Ιερά και την Τετραπλή και δυο Εταιρείες Φίλων των Μουσών. Όπως στις Συμμαχίες, έτσι και στις Εταιρείες, είναι δυο και μια ταυτόχρονα, κάποια μέλη είναι κοινά στις δυο Συμμαχίες, κάποια μέλη είναι κοινά στις δυο Εταιρείες. Σ’ αυτό το εταιρικό πλαίσιο εργάζονται Φιλικοί όπως ο Περραιβός. Υπηρετούν μια Εταιρεία που για διάφορους λόγους είναι αναγκασμένη να κρύβει το υπερεθνικό της πρόσωπο μέσα σ’ έναν εθνικό μανδύα, όπως χαρακτηριστικά λένε οι φράσεις του Γαλάτη, του Ξάνθου, του Κολοκοτρώνη, του Υψηλάντη «αποκλειστικά Ελληνική [ελληνόφωνη] είναι η Εταιρεία, φτάνει ο εμπαιγμός των χριστιανών βασιλέων, ο σκοπός της Εταιρείας δεν ήταν να ελευθερώσει την Μολδαβία αλλά την Ελλάδα, μόνοι μας οι Έλληνες θα πολεμήσουμε κλπ». Υπό την έννοια αυτή, μπορούμε να πούμε ότι υποτάσσει τον υπερεθνικό στόχο σ’ ένα -πρόσκαιρα- εθνικό αποτέλεσμα, συνεκτιμώντας τις αποτυχίες του παρελθόντος και τους συσχετισμούς των διεθνών και κρατικών δυνάμεων.

Σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση του 1820 είναι ότι όσοι από τον στενό πυρήνα της Εταιρείας (Απόστολοι, Έφοροι) επευφημούν τον ανακηρυχθέντα Υψηλάντη, είναι ειλικρινείς υποστηρικτές του Καποδίστρια. Παράδειγμα: στις 8-6-1820 ο Λεβέντης γράφει στον Υψηλάντη «Συγχαίρω δε και τους ομογενείς, ως ωφεληθησομένους βεβαίως δια της συνδρομής, οπού από φιλογενή ζήλον ανεδέχθη η Εκλαμπρότης της να διενεργήση δια το κοινόν Ελληνικόν σχολείον« [Φιλήμων τ. Α΄, σ. 184]. Αντίθετα ήταν τα συναισθήματα στην πλευρά Μαυροκορδάτου-Νέγρη. Τι ζητούσε η (ανήκουσα στον αγγλικό τεκτονισμό) παράταξη του Κοραή;

Όταν λέμε «Αδαμάντιος Κοραής» επί του πολιτικού μέρους της Επανάστασης, εννοούμε «Ιερεμίας Μπένθαμ». Ο Bentham, επίτιμος Γάλλος πολίτης για την προσφορά του στην Γαλλική Επανάσταση, αποτελούσε τον ιδεολογικό καθοδηγητή και εταίρο του Κοραή. Το «αθεϊστικό» πνεύμα του παρουσιαζόταν νομικά ως «ανεξίθρησκο» και πρακτικά ως αντιχριστιανικό. Ως πρόεδρος της London Greek Committee ανακάλεσε τους απεσταλμένους Byron και Stanhope για παράβαση καθήκοντος

Κατά πρώτον, ας της δώσουμε ένα πρόσωπο. Ο Φιλήμων γράφει ότι με την έναρξη του πολέμου συγκροτείται στο Παρίσι «ελληνικό διευθυντήριο». Το αποτελούν οι Κοραής, Βογορίδης, Κλωνάρης, Πίκκολος, Πολυχρονιάδης. Στο παράρτημα της Πίζας βρίσκονται οι μ. Ιγνάτιος, Μαυροκορδάτος, Κ. Καρατζάς (αντιπρόσωπος του πατέρα του). [Ως προς τον Ιγνάτιο, φίλο του Καποδίστρια, το θέμα είναι μεγάλο, κάποια στοιχεία θα δούμε στη συνέχεια. Ο Φιλήμων προφανώς τον «θυσιάζει» στον ρόλο που είχε αναλάβει μετά το 1814 στην Ιταλία, αλλά και για να καλύψει τα καποδιστριακά ίχνη]. Στη συνέχεια θα εμφανιστούν κι άλλα πρόσωπα που αντιπροσωπεύουν τον Κοραή, όπως ο Τρικούπης, ο Πολυζωίδης, ο Πραΐδης, ο Αντωνιάδης. Ο Νέγρης και ο Κωλέττης αποτελούν ιδιαίτερες περιπτώσεις της νεωτερικότητας και η πορεία τους θα επηρεαστεί από τις εξελίξεις. Στην φάση του 1820-21 δυο ακόμα προσκείμενοι στον Κοραή που παίζουν ρόλο σημαντικό, είναι ο ιερέας Θεόκλητος Φαρμακίδης και ο Friedrich Thiersch ο οποίος δεν είναι ελληνόφωνος, αλλά ανήκει στον πυρήνα της Φιλομούσου Εταιρείας. Κατά δεύτερον, για να φοβίσουν τον τσάρο και να δημιουργήσουν εκμεταλλεύσιμο κλίμα, οι διεθνείς εταιριστές στους οποίους επρόσκειτο ο Κοραής, δημιουργούσαν τις ιακωβινικές-καρμποναρικές Επαναστάσεις στην Ισπανία, στον βορρά και στον νότο της Ιταλικής χερσονήσου. Κατά τρίτον, μέσα στον χώρο των Φίλων, η πλευρά του Κοραή ζητούσε ως αρχηγό της Επανάστασης τον Καποδίστρια, κάτι που θα αποδείκνυε μεν ποιος ήταν ο γενικός διευθυντής της Εταιρείας, θα καθιστούσε όμως αδύνατη την έναρξη της Επανάστασης, λόγω της προαποφασισμένης στάσης της Ρωσίας που έπρεπε -αντίθετα με ό,τι σύμφωνα με το πνεύμα της Βιέννης θα γινόταν- να δίνει αρχικά στο επαναστατημένο πλήθος εικόνα άμεσου εμπλεκόμενου μέσα από την στολή, τα κείμενα και την βάση προετοιμασίας του Υψηλάντη.

Ο εξαναγκασμός σε «παραίτηση» του Castlereagh αποτελούσε την απαραίτητη προϋπόθεση για να αποκτήσει η βρετανική πολιτική μια βιτρίνα «νέας, χριστιανικής πολιτικής» ως προς τους Έλληνες. Ο εικονιζόμενος G. Canning μάλλον κάτι ήξερε, όταν είπε ότι η Βρετανική πολιτική στις Επαναστάσεις της Λατινικής Αμερικής και της Ελλάδας ισοστάθμισε την απώλεια των ΗΠΑ. Μαζί με την Γραικική Επιτροπή του Μπένθαμ έστελνε τον έναν καρμπονάρο μετά τον άλλο στην Επανάσταση. Το ερώτημα είναι ποιος ήταν προϊστάμενος ποιου. Ο Κάνινγκ του Μπένθαμ ή το αντίθετο;

Η επιδεξιότητα του Καποδίστρια ισοστάθμιζε τα διπλά εμπόδια που του έβαζαν οι αντιχριστιανοί τέκτονες και οι κοραϊστές Φιλικοί. Αντί να υποστηρίξουν αυτόν που -φαινομενικά τουλάχιστον- είχε τα περισσότερα στοιχεία νεωτερικότητας (τον Αλ. Υψηλάντη), οι κοραϊστές δημοκρατικοί εμφανίζονται «βασιλικότεροι του βασιλέως». Αυτοί που θα πολεμήσουν κάθε τι καποδιστριακό στην Επανάσταση, αυτοί που θα κάνουν ό,τι είναι δυνατόν για να μην αναλάβει αρχηγός του κράτους ο Καποδίστριας το 1827, αυτοί που θα πολεμήσουν μέχρι θανάτου την φυσική του ύπαρξη και στη συνέχεια την μνήμη του, το 1820 έχουν επιλέξει να υποκριθούν ότι τον επιζητούν μετά μανίας ως αρχηγό της Επανάστασης. Ποιον; τον αρχηγό της Εταιρείας που υπό την αιγίδα του τσάρου οργανώνει μια διεθνή Επανάσταση, καμουφλαρισμένη σε εθνική, αποκρύπτοντας τον εαυτό του και την Ρωσία.

Οι κοραϊστές θα περάσουν από διαφορετικές φάσεις αντίδρασης [σύμφωνα με τον Φιλήμονα, «η Πίζα» συκοφαντεί διασπαστικά, επιχειρεί «να δολοφονήσει» τον Φαναριώτη Αλέξανδρο Υψηλάντη και να βάλει στην θέση του τον Φαναριώτη Ιωάννη Καρατζά], θα επιμείνουν όμως, όταν απαιτείται, σ’ αυτό το μοτίβο μέχρι την Α΄ Εθνοσυνέλευση. Μέχρι δηλαδή να ακυρωθεί η δυνατότητα επικράτησης του Δημ. Υψηλάντη, τον οποίο θα τον καλούν να παραιτηθεί υπέρ του Καποδίστρια. Από το 1822 οι προσπάθειες πρόσκλησης του Καποδίστρια ανήκουν στους καποδιστριακούς. Η εικόνα αυτή δεν γίνεται ορατή ή αποδεκτή από τους νεότερους ιστορικούς-υποστηρικτές του Καποδίστρια (π.χ. τον Αλ. Δεσποτόπουλο, ο οποίος θεωρεί την Επανάσταση ως ελληνόφωνη-χριστιανική και τον τσάρο έναν «ξένο» ως προς αυτήν). Περιέργως, μέρος αυτής της εικόνας -έστω με ελλιπή ερμηνεία- γίνεται παραδεκτή από ιστορικούς-υποστηρικτές του Κοραή (π.χ. τον Gr. Arsh, ο οποίος διαπιστώνει ότι οι Φιλικοί της Οδησσού χωρίζονται σε υπερασπιστές του Κοραή και αντιπάλους του. Ανώνυμοι είναι οι αντίπαλοι της «Επανάστασης του Κοραή» κατά τον Arsh. «Ανεφάνησαν συμπτώματα ιδιορρύθμων σκέψεων και ενεργειών» λέει για το ίδιο θέμα ο Φιλήμων). Το 1820 στην Οδησσό διαπιστώνεται ένας κύκλος κοραϊστών ο οποίος αντιτίθενται στους «θεμελιωτάς της Εταιρείας». Ο Φιλήμων δίνει αυτή την πληροφορία, αλλά καλύπτει την ερμηνεία της μ’ ένα πέπλο «φιλολογικό» το οποίο θεωρεί ότι τροφοδοτεί το «πολιτικό» (όχι αντίστροφα). Αντίστοιχα κρύβει τον λόγο για τον οποίο ένα μέρος των εμπόρων της Οδησσού αρνείται να χρηματοδοτήσει τον Υψηλάντη. Τον αντικαθιστά με την «τσιγκουνιά».

Ο Παναγιώτης Σέκερης αποτελεί -όπως και ο Ξάνθος- πολύτιμη πηγή για την Εταιρεία. Μικρό τμήμα του αρχείου του πρωτοδημοσιεύτηκε το 1886 και το συνολικό αρχείο το 1967

Συνεπώς: Μετά την απώλεια του Σκουφά (1818), του πρώτου κατηχητή που αποστέλλεται στην Οδησσό ώστε η Εταιρεία να αποκτήσει πρόσωπο λαϊκό και γραικικό, αυτού που θα μπορούσε να αποδείξει ότι η Εταιρεία έχει καποδιστριακή διοίκηση και καθώς η Αρχή συνεχίζει να είναι «αόρατος», η κρίση σχηματοποιείται στην ανάγκη «προσδιορισμού ενός αρχηγού της Εταιρείας» που θα εγγυηθεί έναν μόνο επαναστατικό στόχο. Η ανάγκη αυτή είναι τόσο υποκριτική (από την πλευρά των κοραϊστών), όσο και πραγματική (για την πλευρά των καποδιστριακών που ελέγχουν την Εταιρεία), αφού η απειλή διχασμού ή διάλυσης είναι πραγματική. Η κρίση του 1818 προκαλεί μια σειρά από ενέργειες. Κάποιες απ’ αυτές μπορούμε να τις διακρίνουμε, έστω και μερικώς: την «επί τόπου» παρουσία του Καποδίστρια το 1819, την επίσκεψη στην Αγγλία για την τεκτονική «επί τόπου» συζήτηση, την διευθέτηση βασικών παραμέτρων όπως ο Πετρόμπεης, ο Αλή πασάς και οι νέοι ηγεμόνες σε Βλαχία – Μολδαβία και τις κατάλληλες παρεμβάσεις για την ομαλή -κατά το δυνατόν- εμφάνιση του Υψηλάντη. Σύντομα, η άμυνα των κοραϊστών θα εξελιχθεί στην θέση «θέλουμε τον Καποδίστρια αρχηγό». Η κορύφωση αυτής της θέσης και η μετατροπή της άμυνας σε επίθεση, θα φέρει (ενδοεταιρικά) τον τσάρο και τον Καποδίστρια ισχυρότερα αμυνόμενους γύρω από την θέση «εμείς αγνοούμε τα της Εταιρείας και της Επανάστασης που πρόκειται να ξεσπάσει». Οπότε, το επόμενο στάδιο επίθεσης των κοραϊστών εξελίσσεται στο φανερό επίπεδο μετά τον Μάρτιο του 1821: «αφού εσείς αγνοείτε την Επανάσταση, αυτή είναι διεκδικήσιμη».

Άρα, στις αρχές του 1820 φαίνεται σχεδόν βέβαιο ότι ο Καποδίστριας δεν ζητά απλώς να αποσυνδέσει το όνομά του από την αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας, αλλά θέλει να προλάβει και τις αντιδράσεις που θα δημιουργήσει η ανακοίνωση του Υψηλάντη ως αρχηγού της Επανάστασης, στην θέση που όλοι -χριστιανοί και αντίπαλοι- αναμένουν τον Καποδίστρια. Βέβαιο όμως είναι ότι η αποσύνδεση της Εταιρείας από τον Καποδίστρια είναι αναγκαία για να αποσυσχετιστεί η Επανάσταση από την Ρωσία που θα δηλώσει έκπληκτη και αμέτοχη μόλις ο Υψηλάντης φανεί στο Ιάσιο. Και αυτό έχει χτιστεί μεθοδικά. Στις 26-3-1821 ο Καποδίστριας θα καλεί από το Λάυμπαχ τον Στρογκανώφ να αποδείξει μέσω των επιστολών που πάντα του έστελνε, ότι ο ίδιος και η Ρωσία δεν έχουν καμιά σχέση με την Επανάσταση. Από την ίδια πόλη ο Μέτερνιχ έγραφε θριαμβευτικά σε συνεργάτη του στις 22-4-1821: «ο αυτοκράτορας Αλέξανδρος έχει χάσει όλους τους συμβούλους του. Θεωρεί τον Καποδίστρια ηγέτη των Καρμπονάρων». Βέβαια, η αποσυσχετισμένη από τον τσάρο και τον Καποδίστρια Επανάσταση, δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να αποσυσχετιστεί από τον χριστιανικό χαρακτήρα της και αυτό ο Καποδίστριας το φρόντισε με την επιστολή της Κέρκυρας που θα κυκλοφορήσει στις αρχές της Επανάστασης στον ελλαδικό χώρο. [Τον Μάιο του 1821 ο ΥπΕξ της Μ. Βρετανίας ειδοποιείται από τον πρόξενό του στην Πρέβεζα W. Meyer ότι ένα έγγραφο με τίτλο «Observations sur les moyens…» και ημερομηνία 18-4-1819 κυκλοφόρησε κρυφά στην Πελοπόννησο την 4η Απριλίου (δηλ. 23η Μαρτίου) και ότι ο συντάκτης του κειμένου είναι προφανώς ο Καποδίστριας. Ο Meyer υπενθυμίζει ότι το 1819 ο κόμης προσπάθησε να τιθασεύσει και να δώσει εθνική κατεύθυνση στην ορμητικότητα των Εταιριστών για Επανάσταση. Λέει ότι το κείμενο αποτελεί υπόδειγμα σωφροσύνης, ότι είναι επηρεασμένο από τις αρχές των Ιησουϊτών και των Πουριτανών και ότι πέτυχε να καθυστερήσει μια πρόωρη εξέγερση. Την άποψη αυτή του Meyer ίσως να επηρέαζε το κλίμα «χριστιανικής συνεργασίας» σε εταιρικό επίπεδο που δημιουργούσε η ίδρυση δυο παραρτημάτων της British and Foreign Bible Society το 1819: στην Κέρκυρα και στην Αθήνα.]

George Waddington. Είναι σύμπτωση ότι πρώτος εξέδωσε και σχολίασε το κερκυραϊκό υπόμνημα του Καποδίστρια ένας ιστορικός των εκκλησιαστικών θεμάτων και ιερέας της Αγγλικανικής Εκκλησίας;

Ο Καποδίστριας γνωρίζει ότι με δεδομένη την απουσία υποστήριξης του τσάρου και του Πατριάρχη, η Επανάσταση στην Μολδοβλαχία δεν έχει τύχη. Ευνόητο είναι, ότι ούτε ο Υψηλάντης τονίζει τον στόχο της Επανάστασης. Μέσα σ’ ένα πνεύμα αρμονικής συνύπαρξης με τους κοραϊστές, μιλάει για «Έλληνες» τους οποίους θα προσδιορίσει ως «χριστιανούς» μόλις στην έναρξη της Επανάστασης, έμμεσα, στην κεντρική του προκήρυξη και άμεσα μόνον στις κρυφές, ιδιαίτερα αυτήν που απευθύνεται στους ελληνόφωνους (Γραικούς) της Μολδαβίας και Βλαχίας. Για τον ίδιο λόγο, αλλά και για λόγους συμβατότητας με τις διεθνείς αποφάσεις, στην κεντρική προκήρυξη μιλάει για «ξένους» από τους οποίους δεν θα πρέπει να περιμένουν βοήθεια οι Έλληνες. Το συνέδριο της Βιέννης είχε μεν (τυπικά) αποκλείσει την Οθωμανία από την αυτοκρατορική συμμαχία, είχε (επίσης τυπικά) αποκλείσει τις νεωτερικές Επαναστάσεις, ταυτόχρονα όμως απέκλεισε και την υπερεθνική Επανάσταση των χριστιανών που προκάλεσε (ως αντίδραση) την ιακωβινική εξέγερση στην Γαλλία και τους ναπολεόντειους πολέμους. Η «φωτισμένη Ευρώπη» υπάρχει και στα υψηλαντικά κείμενα αναζήτησης χρηματοδότησης από τους Έλληνες του Λονδίνου, αλλά το «φως» για έναν χριστιανό που ακολουθεί ένα παλαιότατο σχέδιο δεν έχει άλλη εκπόρευση από τον τριαδικό Θεό. Μόλις στα τέλη Οκτωβρίου ο Υψηλάντης θα γράψει σε επίλεκτα μέλη ότι «άλλαξε τα σχέδια». Η εμφάνισή του στην Πελοπόννησο αναβάλλεται. Είναι αμφίβολο αν κάποιος πέραν του τσάρου και του Καποδίστρια γνώριζε ότι τα σχέδια δεν άλλαξαν. Ο Καποδίστριας έλεγε ότι μυστικό που το ξέρουν έστω και λίγοι, δεν είναι μυστικό. Οι Ιταλικές επαναστάσεις ίσως να καθυστέρησαν για λίγο την εκδήλωση του σχεδιασμού, αλλά η προβλεπόμενη παρουσία του Υψηλάντη στην Πελοπόννησο ήταν ένα ακόμη τέχνασμα. Τα σχέδια είχαν προ πολλού καταστρωθεί από τον έμπειρο και στρατηγικό νου του Καποδίστρια, ο οποίος αξιοποιούσε όλο το δίκτυο των πληροφοριών και το διεθνές εταιρικό περιβάλλον. Αυτός θα έδινε και το σύνθημα εισόδου του Υψηλάντη στην Μολδαβία και Βλαχία. Έναν χώρο οικείο ως προς το έδαφος και τα πρόσωπα από την εκεί ηγεμονία του πατέρα του και του παππού του. Έναν χώρο που από πολλού χρόνου αποτελούσε προγεφύρωμα χριστιανικό εναντίον της Πύλης. Αλλά και έναν χώρο που έχει σχεδιαστεί να παίξει σημαντικό ρόλο στην απειλούμενη πολεμική σύγκρουση Ρωσίας – Οθωμανών.

Με βάση αυτά τα στοιχεία είναι ευκολότερο να παρακολουθήσουμε την έκρηξη της Επανάστασης. Πολύ σημαντικοί απόστολοι της Εταιρείας όπως ο Περραιβός, ο Παπαρρηγόπουλος και ο Αριστείδης (τον οποίο θα δούμε στη συνέχεια) έχουν ραντεβού στην Ρωσία τις παραμονές της Επανάστασης. Θα μεταφέρουν τις τελικές εισηγήσεις και τα νέα στον αρχηγό, για να ληφθούν οι τελικές αποφάσεις. Ο Υψηλάντης από το φθινόπωρο βρίσκεται στην Οδησσό. Εκεί γίνονται πολλές συσκέψεις. Ακολουθεί σύσκεψη στο Ισμαήλ που βρίσκεται αρκετά κοντά στο τριεθνές (Ρωσία-Οθωμανία-Πριγκιπάτα). Ο διχασμός στην Εταιρεία φαινομενικά έχει καταλαγιάσει, ουσιαστικά είναι διαρκής και ο Υψηλάντης οφείλει να κάνει πως δεν καταλαβαίνει, όσο δεν δημιουργούνται μείζονα θέματα. Ένα θέμα που φαίνεται ότι είναι «διαρκείας» είναι η πίεση προς τους βασικούς παράγοντες της Επανάστασης, όπως ο μπέης της Μάνης. Χωρίς να δίνει ακριβή χρόνο, ο Φιλήμων λέει ότι «εκ Κωνσταντινουπόλεως ημιεπίσημοι και εκ Βιέννης μυστικαί αλληλογραφίαι» ενημέρωναν την Πύλη (1820) ότι κάποιοι Έλληνες αξιωματούχοι της δεν ήταν πιστοί στα καθήκοντά τους. Όμως ο δραγουμάνος του στόλου Νικόλαος Μουρούζης κάλυψε τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη κι έτσι ο -όμηρος στην Κων/πολη- γιός του Γεώργιος «ουδόλως έπαθε». Ένα δεύτερο θέμα είναι ο χώρος έναρξης της Επανάστασης που έχει μεν αποφασιστεί προ πολλού, όμως αυτό δεν μπορούσε να ειπωθεί ανοιχτά σε μια Εταιρεία με ενιαίο φρόνημα, πόσο μάλλον σε μια Εταιρεία διχασμένη. Παπαρρηγόπουλος και Περραιβός φαίνονται έμπιστοι των Καποδίστρια-Υψηλάντη και αναλαμβάνουν έναν ρόλο φανερό, χωρίς να γνωρίζουμε τι οι ίδιοι γνώριζαν από τους σχεδιασμούς του Καποδίστρια. Υποστηρίζουν την Μολδοβλαχία, σε αντίθεση με κάποιους από τους Πελοποννήσιους που υποστηρίζουν την Πελοπόννησο. Θα πρέπει να αποδώσουμε την διάσταση Παπαρρηγόπουλου-Αναγνωσταρά και την σύγκρουση Περραιβού-Δικαίου περί της έναρξης της Επανάστασης στην Πελοπόννησο στον διαμορφωμένο ήδη διχασμό; Είναι ένα δύσκολο ερώτημα. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι ο Υψηλάντης, αν και συντάσσεται τελικά με την άποψη των Πελοποννησίων, δεν θα ξεκινήσει ποτέ για κει. Θα βγάλει ανακοίνωση στις 18-2-1821 ότι ξεκινάει στο ραντεβού του με την ιστορία. Στις 21/22 περνάει τον Προύθο και στις 24 Φεβρουαρίου 1821 πρωταγωνιστεί σε μια ιστορική τελετή στην πρωτεύουσα της Μολδαβίας. Ορκίζεται, εμφανίζει για πρώτη φορά τα Επαναστατικά σύμβολα, κυκλοφορεί τις προκηρύξεις και ξεκινά την δράση, αναμένοντας την απόδοση της επένδυσης που έκανε η Εταιρεία στις ηγεμονίες από το 1817. Ανέμενε ακόμα την εκπλήρωση των συμφωνηθέντων με τον Καποδίστρια. Τα περιθώρια όμως ήταν διαφορετικά. Δυστυχώς για τον Υψηλάντη, όσα θα συμβούν δεν είναι όλα όσα περίμενε. Αυτό λέει η αντίδρασή του στα 6 χρόνια της φυλάκισης και στο συντομότατο διάστημα μεταξύ αποφυλάκισης και θανάτου του. Η ερμηνεία της 18ης Φεβρουαρίου βρίσκεται στο σήμα που του έστειλε ο Καποδίστριας. Η άλλη άποψη -για την σύλληψη του Αριστείδη- δεν μπορεί να έχει βάση. Στηρίζεται στην προϋπόθεση ότι ο Καποδίστριας είναι ξένος προς την Εταιρεία· δίνει βάρος στην αποκάλυψη του σχεδίου με τους Σέρβους και στο αμφίβολο τέλος του Αριστείδη, χωρίς να αντιμετωπίζει το γράμμα της 17ης Φεβρουαρίου. Επί πλέον, νωρίτερα είχε ειδοποιήσει τον Υψηλάντη ο Σάββας Φωκιανός για προδοσία του Αλέξανδρου Σούτσου, ηγεμόνα της Βλαχίας.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

2 Responses to ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (8ο μέρος)

  1. Παράθεμα: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (7ο μέρος) | Το καραβάκι της ιστορίας

  2. Παράθεμα: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1819 ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 (9ο μέρος) | Το καραβάκι της ιστορίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.