Για την αποκατάσταση μιας γραμματολογικής παραγνώρισης

Η μορφική οργάνωση της συλλογής «Βόσπορος εν Βορυσθένει» του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου

της Μάρας Ψάλτη

Maurocord-fir_Vosporos«Στη συλλογή αυτή, που δεν έχει αισθητική αξία, […]»[1]: η αφοριστική και συνάμα καταδικαστική αυτή κρίση του Κ.Θ. Δημαρά στάθηκε το έναυσμα για να ασχοληθώ με τη συλλογή του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, επονομαζόμενου «φιραρή», Βόσπορος εν Βορυσθένει [2]. Ανατρέχοντας στην ίδια τη συλλογή, εκδεδομένη ανωνύμως στη Μόσχα στα 1810, και διαβάζοντάς την, σχημάτισα τη γνώμη ότι το έργο κάθε άλλο παρά στερείται αισθητικής αξίας. Από τη μια πλευρά, εκπλήσσεται κανείς από την έκτυπη φροντίδα του συγγραφέα για μια όσο το δυνατόν περισσότερο πεποικιλμένη μορφή, η οποία με τη σειρά της εκβάλλει σε μια ρυθμικότητα που συνεχώς διαφοροποιείται: από τον δεκαπεντασύλλαβο στους σύντομους στίχους των τριών ή τεσσάρων συλλαβών, κι από το δίστιχο στη στροφή με τις πολλαπλές τροπές της, ο Μαυροκορδάτος φαίνεται να αξιοποιεί στην ακρότατη συνέπειά τους τις στιχουργικές και γενικότερα μορφικές αναζητήσεις της φαναριώτικης ποίησης. Από την άλλη, εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η πληθώρα των ειδών -από φιλοσοφικούς διαλόγους ως ονειρικές αφηγήσεις, κι από έμμετρες επιστολές έως σύντομα λυρικά ποιήματα και αινίγματα- που περιλαμβάνονται στο σώμα της συλλογής. Σύμφωνα με τα παραπάνω, στόχος της εργασίας μου είναι να αποκαταστήσει μια, όπως ελπίζω ότι θα φανεί, γραμματολογική αδικία: την πλήρη απαξίωση της συλλογής από αισθητική σκοπιά. Η παραναγνώριση του έργου ξεκινά ήδη από τις συνθεμένες από Φαναριώτες Ιστορίες της Ελληνικής Λογοτεχνίας, που σχολιάζουν αρνητικά τη συλλογή, αναγνωρίζοντας μονάχα την πατριωτική ή εθνεγερτήρια πτυχή της -πτυχή που αποτυπώνεται στο γνωστότατο «Όνειρον», που αποτελεί και το ποίημα του Μαυροκορδάτου το οποίο εντέλει είναι κατ’ ουσίαν το μόνο που “διασώζεται” από τη συλλογή-, ώστε ο Δημαράς να αποτελεί την κατάληξη μιας μακράς πορείας που ξεκίνησε από την εποχή ακόμη του Αγώνα για τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους. Η αισθητική αποκατάσταση της συλλογής του Μαυροκορδάτου θα βασιστεί στην περιγραφή της μορφικής ποικιλίας με την οποία ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή φυλλομετρώντας μόλις το έργο, μιας ποικιλίας που, ενώ αναφέρεται ως το πλέον διακριτό χαρακτηριστικό της συλλογής από τους μελετητές, εντούτοις δεν έχει συστηματικά περιγραφεί ούτε συναφθεί με την αισθητική αποτίμηση του έργου.

Προκειμένου να υπηρετήσω τον στόχο που θέτω, δομώ την εργασία μου σε τρεις ενότητες. Στην πρώτη ενότητα, θα αναφερθώ με συντομία στον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, δίνοντας έμφαση στην πνευματική του δραστηριότητα και την πρόσληψή του ως λογίου από τους συγχρόνους, αλλά και τους μεταγενεστέρους του. Στη δεύτερη, αφού αναφερθώ σύντομα στη δόμηση της συλλογής και τα περιλαμβανόμενα κείμενα, θα συζητήσω την αξιολόγησή της όπως αυτή αποτυπώνεται στις Ιστορίες της Νεολληνικής Λογοτεχνίας, σε μελέτες για τη λογοτεχνία της εποχής γενικά ή για τη φαναριώτικη ποίηση ειδικότερα, καθώς και στις ανθολογίες όπου συμπεριλαμβάνονται αποσπάσματά της. Στην ίδια ενότητα, θα μιλήσω και για τις παρατηρήσεις που ως τώρα έχουν γίνει αναφορικά με το ζήτημα της μορφικής ποικιλίας που παρουσιάζει. Τέλος, στην Τρίτη και κατ’ ουσίαν κεντρική ενότητα της εργασίας μου, θα περιγράψω τη μορφική πολλαπλότητα που χαρακτηρίζει την οργάνωση του έργου. Ειδικός λόγος θα γίνει για ένα ποίημα που φαίνεται να ακολουθεί εκφάνσεις των γαλλικών vers libres.

Είναι βεβαίως κατανοητό ότι ο στόχος είναι αρκετά φιλόδοξος, ώστε να εξαντληθεί στα περιορισμένα όρια μιας σεμιναριακής εργασίας. Εκ των πραγμάτων, τα περισσότερα ζητήματα θα γίνουν αντικείμενο μιας, κατά το μάλλον ή ήττον, κωδικοποιημένης πραγμάτευσης, ενώ άλλα ίσως δεν βρουν τη θέση τους παρά ως υποθέσεις εργασίας. Ό,τι θα ακολουθήσει συνιστά ακριβώς μια πρώτη προσπάθεια προς την κατεύθυνση αυτής της γραμματολογικής αποκατάστασης.

 [1] Κ.Θ. Δημαράς, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας, Αθήνα, Ίκαρος 1975, σ. 174.
[2] [Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος], Βόσπορος εν Βορυσθένει, εν Μόσχα, εν τω της κοινότητος τυπογραφείω 1810. Η συλλογή παραδίδεται ανώνυμη. Ωστόσο, από πολύ νωρίς, ζώντος ακόμη του Μαυροκορδάτου, είχε γίνει αντιληπτό ότι επρόκειτο για δικό του πνευματικό πόνημα. Ο φερόμενος ως συγγραφέας, άλλωστε, δεν αρνήθηκε ποτέ την πατρότητα της συλλογής, ώστε να επιγράφεται με βεβαιότητα στο δικό του όνομα. Στη συνέχεια της εργασίας, όπου θα με απασχολήσει σε αδρές γραμμές η πνευματική δραστηριότητα του Μαυροκορδάτου, θα αναφερθώ στα επώνυμα έργα, όπου, άλλοτε ρητά άλλοτε έμμεσα, η συλλογή που εξετάζω αποδίδεται στον Μαυροκορδάτο ως μια ακόμη έκφανση της πολύπτυχης προσωπικότητάς του ως λογίου ανδρός. Στη συνέχεια της εργασίας θα παραπέμπω σε αυτή την έκδοση (το έργο δεν έχει επανεκδοθεί), σημειώνοντας σε παρενθέσεις των σελίδων στις οποίες αναφέρομαι. Διατηρώ την ορθογραφία και τη στίξη του κειμένου, διορθώνοντας σιωπηρά ορισμένα λάθη (κάποια συμπεριλαμβάνονται στα παροράματα της έκδοσης), αλλά ακολουθώ το μονοτονικό σύστημα.

Διαβάστε τη συνέχεια

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

One Response to Για την αποκατάσταση μιας γραμματολογικής παραγνώρισης

  1. Παράθεμα: Η Ελενίτσα ερωτεύεται εις την πόλιν του Κωνσταντίνου (1792), …αλλά προς Θεού! όχι με στόχο πολιτικό | Το καραβάκι της ιστορίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s